Schrijverstafel

Rabat is meer dan korting!

Sun, 02 Nov 2025 17:25:02 GMT

Wie mocht denken dat ‘Rabat’ korting betekent, heeft het mis. Marokko is zeker geen land van kortingen en is ook niet zo goedkoop als je wellicht denkt.

Wie mocht denken dat ‘rabat’ korting betekent, heeft het mis. Marokko is zeker geen land van kortingen en is ook niet zo goedkoop als je wellicht denkt. Wat het wel goedkoop maakt, is dat er bijna geen alcohol geschonken wordt, en mocht je in dat zeldzame restaurant komen, waar dat toch het geval is, dan kost een glas je al gauw een tientje.

Wij zijn nu ruim twee weken in het land waar tric-trac is vervangen door de smartphone, waar mannen (uitsluitend mannen) eindeloos in de cafés in hun kopje mierzoete (10g per suikerzakje) muntthee zitten te roeren en te klassineren, waar de jongens op voetballers uit de Eredivisie lijken, waar vrouwen de hele dag schommelend boodschappen lopen te doen van de ene gebakkraam naar de andere en de meisjes, met uitzondering van Rabat, voor zeker 90% een hijab of meer dragen. Duizenden katten bevolken de straten en worden liefderijk verzorgd door vrouwtjes met een zakje sprotjes. Maar ook voor de vogels wordt gezorgd. De stadsmuren rondom de medina (oude stad) zitten vol gaten voor de zwaluwen (Fes), duiven (Marrakesh) of kraaien (Rabat). Overigens levert een kilo duivenstront € 15 op, want de leerlooierijen hebben ammoniak nodig om onder erbarmelijke omstandigheden leer te looien (zie foto).

Bij het reizen heb ik een voorkeur voor het lezen van de lokale krant en het interpreteren van bankbiljetten om iets van de volksaard te begrijpen, maar tot nu toe heb ik slechts 2 krantenkioskjes gezien, vooral gevuld met Franse kranten - okay, mijn Arabisch is nihil – maar ik heb letterlijk niemand een krant zien lezen; zegt dat iets over de volksaard? De televisie staat overal aan, maar uitsluitend voor het bekijken van voetbalwedstrijden. Censuur? In ieder geval zelfcensuur over heikele onderwerpen als de monarchie, corruptie en de Westelijke Sahara. Huh?

Herinner je je Polisario nog dat naar autonomie streefde van deze voormalige Spaanse kolonie met 600.000 inwoners? Op elke Marokkaanse kaart is de Westelijke Sahara - even groot als Marokko zelf - een onderdeel van Maokko. Hoewel Marokko driekwart van het gebied bestuurt, is dat geen vanzelfsprekendheid: Frankrijk en Spanje zijn weliswaar een eind opgeschoven in de richting van het Marokkaanse standpunt, maar de VN en de EU erkennen Marokko’s aanspraken nog niet.

Dan maar de bankbiljetten. De oude biljetten in omloop tonen aan de achterkant (koning Mohammed VI uiteraard op de voorkant) nog oude moskeeën, olijfbomen, dromedarissen en bedoeïenentent; de nieuwe zijn met hun tijd meegegaan en laten de 250m hoge Mohammed VI toren zien, de sneltram van Rabat, de grootste moskee van Afrika in Casablanca (aan het eind van de ramadan staan er meer dan 100.000 paar schoenen buiten), waterkrachtcentrales, zonne- en windparken. Het is duidelijk, Mohammed VI wil Marokko opstuwen in de vaart der volkeren en met Rabat (600.000 inwoners) lijkt dat aardig te lukken. Over de rellen van drie weken geleden hebben we niets gehoord of gezien. Toch kijken de mensen bedrukt, serieus en in zichzelf gekeerd, een afspiegeling van hun huizen. Je weet in de medina nooit wat er achter een deur schuilt; een prachtige riad annex hotel, een werkplaats of een aantal aftandse woningen rond een chaotische binnenplaats die slechts blijven staan omdat ze tegen elkaar zijn aangebouwd?

Ik zal niet proberen de geschiedenis van de verschillende, elkaar bevechtende dynastieën in Marokko te beschrijven, maar volsta met te vermelden dat de Feniciërs zich al in deze streken vestigden en dat de Romeinen Volubilis bouwden, 150 km landinwaarts en Sala Colonia bij Rabat. Graag zou ik een sappig verhaal opdissen over Jan Janszn die zich tot muzelman bekeerde als Murat Reis en in de 17 ^e eeuw in Salé een kapersnest omvormde tot een kortstondige republiek en brandschattend de Atlantische Oceaan bevoer van IJsland tot Baltimore. Google de man maar eens.

Wij begonnen in de koningsstad Fes, dat onze voorkeur heeft boven Marrakesh. Een redelijk authentieke en nog overzichtelijke souk (overdekte markt), natuurlijk vol prullaria, koopwaar, eetstalletjes, lederwaren, djellaba’s, koffiebarretjes, zoet gebak en toeristen, maar zonder de knallende brommers en autootjes (home delivery van Carrefour!) die in de souk van Marrakesh de geuren van leer, kruiden en brood platslaan. Fes is in zeker zin provinciaals en dat kun je ook merken aan de keuken, waar de laffe, dood gekookte groenten van de tajines en couscousbrei de hoofdmoot vormen. Dat was even … slikken!

Gelukkig kwam daar in Marrakesh een eind aan. Intussen hadden we er een prachtige tocht opzitten door en over de Hoge Atlas en de desolate, grimmige steenwoestijnen– alle tinten bruin. Slechts de talloze benzinepompen zijn hier een teken van “de beschaving” (€ 1,25 per liter). Hier is de tijd van elastiek; de relativiteit van het leven is bijna tastbaar in de oneindigheid van landschap en sterrenhemel. Waar halen die schapen hun vreten vandaan? Wat doet dat ene ezeltje daar in alle verlatenheid? Wie woont in die lemen hut tussen de geiten? Wat betekenen die kleine terpjes van opgestapelde stenen in de woestenij? Waar gaat die man met dat fietswiel onder zijn arm naar toe?

Langzaam begint die oneindige steenvlakte pokdalig te worden, donkerbruine, lemen dorpjes (ksars) en versterkte, afbrokkelende clanhuizen met hoekige kantelen (kasbahs) staan verdwaald in het landschap. Wij slapen in zo’n ksar, een kruipdoor-sluipdoor labyrint van tegen elkaar gebouwde huizen en nauwe, overdekte straatjes. Het is moeilijk je voor te stellen hoe de rest van het dorpje geleefd heeft en nog steeds leeft.

Tja, waar leven deze mensen überhaupt van? Schapen, geiten, dadels en olijven uit de kleine oase (palmerai) in de buurt. Maar hoeveel mensen kunnen er leven van zo’n bevloeid akkerstelsel onder de (dadel)palmen, granaatappel- en olijfbomen? Hoeveel jongens hebben nog zin om met een hak de palmerai te bewerken? Welk meisje wil een leven waarin ze met bossen van 20kg veevoer op haar rug moet sjouwen? We zien weinig brommers, veel lifters en ezelwagentjes, veel mensen lopen of liften, er is geen openbaar vervoer. En de zon blakert…

De infrastructuur is verrassend goed, er wordt hard aan de weg gewerkt, internet doet het overal en ook de wegen zonder verkeer die door de nauwe kloven naar de passen van de Atlas leiden liggen er uitstekend bij. Hoog in de bergen (2.600m) maken we de appeloogst mee, waar het hele dorp druk mee bezig is. Heerlijke appeltjes krijgen we aangeboden. De cement- en baksteenfabrieken zijn de enige industrieën die we gezien hebben. Er is ook veel bouwmateriaal nodig vanwege de aardbeving van 2023. Ten zuiden van Marrakesh zien we half ingestorte dorpjes die weer worden opgelapt, voor de helft betaald door de overheid - maar ook verder wordt er ten westen van de Atlas druk gebouwd.

Toerisme is een andere, grote bron van inkomsten, slechts 5% van het BBP, zegt onze reisgids, maar als je de drommen toeristen door de souks ziet schuifelen en als je ziet hoeveel riads, dars en hotels er wel niet zijn in de koningssteden, dan waag ik dat percentage toch te betwijfelen. De concurrentie van de winkeltjes is moordend, maar de eigenaars zijn zeker niet opdringerig, daarvoor hebben ze het te druk met videootjes kijken op hun smartphone. Hoeveel prullaria moet je niet verkopen om aan je kostje te komen? Hoe vaak moet je de pantoffels, leren riemen, shawls, tasjes, schilderwerkjes, kussentjes, jurken, schilderijtjes, gebakjes, dadelstaven, granaatappels en allerhande snuisterijen niet herschikken om de uitstalling nóg aantrekkelijker te maken voor de toeristen die geanimeerd maar weinig kooplustig langs sloffen? Het lijkt me een frustrerende bezoeking.

De karavanserais, oude koranscholen (de oudste universiteit ter wereld staat in Fes), paleisjes en binnentuinen van allerhande grootvizieren, sultans rijke kooplieden en koningen zijn het bezoeken meer dan waard. Wát een pracht en praal, wát een schitterend ambachtswerk, één en al kalligrafie en ingewikkelde geometrie; om over die driedimensionaal gebeeldhouwde plafonds maar te zwijgen.

Na het geweld van Marrakesh bezoeken we Rabat, een aangename, moderne stad met een kleine medina, die laat zien dat een land in ontwikkeling geen chaos hoeft te zijn. Zelfs de straten zijn relatief schoon, in tegenstelling tot de rest van het land dat één grote vuilnisbelt is van plastic afval. In Azië is het erg, maar hier lijkt het erger. Kan Mohammed VI daar niet eens iets aan doen? De man heeft vele paleizen met zeer uitgebreide tuinen, allemaal ommuurd. Om de 50 meter staat een wachthuisje met een drietal petten om de zaak te bewaken. Omdat het niet zeker is wanneer de koning langskomt, schijnen alle paleizen dagelijks te doen alsof hij met elk moment met zijn hofhouding kan binnenkomen, de maaltijden staan klaar. Toch lijkt hij op handen te worden gedragen.

Tenslotte, hoe zit het nou met die berbers uit het Rifgebergte (Noordkust van Marokko)? Ten eerste is 70% van de Marokkanen een berber, dus zeker niet alleen die uit het Rif. De Riffijnen hebben van oudsher een grote autonomie nagestreefd. Ze hebben het de Spanjaarden en Fransen buitengewoon moeilijk gemaakt en het vlammetje is blijven branden. Af en toe licht dat weer op.

Om aan de jarenlange achterstelling van de berbers tegemoet te komen, stimuleert de overheid sinds 15 jaar het berber-erfgoed. Het berbers (3 dialecten) wordt op school verplicht onderwezen en er is een aangepast berberschrift geïntroduceerd, dat je overal ziet. Het is een zogenaamd medeklinkerschrift, gebaseerd op het Fenicisch, aangepast door de Toeareg, waar een aantal klinkers bijgeknutseld is. Je ziet het overal en niet alleen op de overheidsgebouwen. Ten tweede begrijpen wij niet goed waarom al die Rif-Marokkanen het land verlaten. De Rif is vruchtbaar en het ziet er bovengemiddeld welvarend uit. Wel meer chadors, je weet wel, die nèt geen burka’s, maar ja, in een paar dagen krijg je natuurlijk weinig beeld van wat er allemaal speelt. Dat kunnen jullie beter aan je Marokkaanse vrienden vragen … mocht je die hebben. Hier zijn ze uitermate vriendelijk en behulpzaam.

Terecht of onterecht wantrouwen?

Mon, 27 Oct 2025 22:21:03 GMT

Terecht of onterecht wantrouwen?

Stel je voor, je rijdt op een eenzaam bergweggetje in Roemenië in je Nederlandse auto.

Je komt net van opgravingen uit de tijd van Decebal, de tijd dat de Romeinen de Daciërs nog niet hadden verslagen, dat Roemenië nog niet gekoloniseerd was. Je bent nog een beetje in die sferen aan het wegdromen. En dan zie je een man die er uitziet als of hij al heel lang een dakloze zwerver is langs de kant van de weg staan. Hij zwaait met een stok dringend naar je. Met zijn vrije hand maakt hij het universele gebaar dat je vaart moet minderen.

Van alles schiet er door je hoofd. Een lokale man die vindt dat je te hard rijdt, iemand die je wil vertellen dat één van je koplampen kapot is, maar heel erg op de voorgrond dringt zich toch vooral het idee op dat deze haveloze man je wil beroven, op z’n minst je auto wil inpikken en jou hulpeloos langs de kant van de weg zal achterlaten.

Je hebt een split second om te beslissen en stopt toch.

Je draait je raam half open, terwijl hij naar je toe loopt.

“ Ați vazut un semn albastru acolo sus?” “Hebt u een blauw teken gezien daarboven?”

Geen idee waar hij het over heeft. Maar bang om in iets spiritueels gezogen te worden, antwoord je natuurlijk:

“Nu”. Je hebt helemaal niets gezien. De man heft zijn armen in de lucht en roept klagend “Ik ben het hele stuk van Costesți (9 km verderop) gelopen. Die koeien gaan me nog eens de kop kosten.”

En dan komt de aap uit de mouw: of hij een stuk met je mee mag rijden naar de auto. En nog voor je tijd hebt gehad de spullen op de stoel naast je, weg te ruimen, is hij al neergeploft. De stok nog steeds in zijn hand.

Terwijl je een schietgebedje omhoog stuurt dat hij echt in Costesți uitstapt en je je afvraagt wat je doet als hij blijft zitten, wijst hij op een Dacia langs de kant van de weg. Zijn auto. Voor je het weet, is hij uitgestapt. Nog geen twee minuten heeft hij in je auto gezeten.

En pas als hij allang uit zicht is, realiseer je je dat de man je Nederlandse kenteken moet hebben gezien. Toch heeft hij geen moment geaarzeld om je in het Roemeens aan te spreken.

Alba Iulia, 26 oktober 2025

Ontdek Sicilie per fiets

Fri, 18 Jul 2025 10:38:17 GMT

Een unieke fietstocht in de Provincie Trapani ten Westen van Palermo: een luisterrijke ontdekking!

Ontdek Sicilië per fiets!

Een unieke fietstocht in de Provincie Trapani ten Westen van Palermo: een luisterrijke ontdekking! Langs rimpelige kusten én afwisselend door het binnenland, rijk aan bio diverse hoogteverschillen, golvend, met steile rotsachtige bergen, vol begroeid met groene bossen of gewoon kaal, is het genieten geblazen. Wel onder temperaturen van rond de 30 graden, opgeschrikt door donderende, overvloedige onweren…letterlijk…

Deze autonome Italiaanse Provincie vormt - naast de bekende vulkanen Etna & Stromboli - het toneel van uitgestrekte heuvellandschappen met weelderige percelen olijfbomen, wijnstokken, suikerrietplantages, evenals opvallende baaien aan de Noordkant met uitgestrekte zoutpannen aan het Zuid-Westen van de kartelende zeekust.

De gevarieerd rijke geschiedenis van het land onder de rook van Carthago met Phoenicische handelsposten, beginnend allang vóór onze jaartelling, valt te bewonderen in de Griekse tempels in Segesta & Selinunte, Romeinse amfitheaters of via Arabisch of Byzantijns versierde architectuur.

Monreale - even boven en uitkijkend op de baai van Palermo - is een Parel met de Basiliek vol Byzantijns Mozaïeken-Pracht, gelegen naast een Benedictijner-Klooster met een stijlvolle, fluisterstille Kloostergang…

Hoofdstad Palermo blijkt een indrukwekkend mierennest van pleintjes met smalle, vieze én schone straatjes, gevuld met winkeltjes, restaurantjes, paleisjes en kerkjes, ongepland toch overheersend. Daardoorheen krioelen Sicilianen op stepjes, bromfietsen en auto’s, alsof zij allemaal F1-coureurs zijn. Maar ongelukken worden altijd net vermeden door ongelooflijk handige stuurmanskunst, evenals de feilloze behendigheid. Poezen miauwen alléén, als ze honger hebben, én dat hebben ze dan ook…

Opvallend is de oerlelijke bruin-stalen constructie aan de Haven: het Monument voor “de gevallenen in de strijd tegen de maffia”.

Het leven van de Sicilianen wordt verder opgevuld door muzikale klanken van alle kanten uit open ramen of op hoeken van straten. Sympathieke, hulpvaardige lieden helpen je graag jou de weg te wijzen tegen de achtergrond van heerlijke en smerige geuren & aroma’s, evenals de bijzondere taferelen op markten bij de diverse kraampjes…

NB www.onderweegsinitalie.nl organiseert wandel- en fietstochten van zo’n 8-10 dagen in de aantrekkelijkste Italiaanse regio’s, zoals Sicilia, Umbria, Piedmonte, Lecce of Toscane.

John Körmeling op het Voorhout!

Tue, 03 Jun 2025 22:12:01 GMT

En nu staat daar opeens een beeld van John Körmeling op het Lange Voorhout. Het heet 'Altijd kloppende kalender' en het bestaat uit een gele ring met rode streepjes, een oneindige cirkel van tijd, gebaseerd op een oud Perzisch systeem, aldus het bijbehorende bordje.

John Körmeling op het Voorhout!

En nu staat daar opeens een beeld van John Körmeling op het Lange Voorhout. Het heet 'Altijd kloppende kalender' en het bestaat uit een gele ring met rode streepjes, een oneindige cirkel van tijd, gebaseerd op een oud Perzisch systeem, aldus het bijbehorende bordje.

John is een oud vriendje van me. Ik maakte kennis met zijn werk op een tentoonstelling in het Architectuurmuseum in de Droogbak in Amsterdam, omstreeks 1983 - dus lang voordat hij beroemd werd. De voordeur stond open. In de hall stond een zuiltje met daarop een piepklein spiegeltje. Daarin zag je een buste van koningin Wilhelmina gereflecteerd.

Hoe had-ie dat gedaan, vroeg ik mij af? Ik besloot de zichtlijnen te gaan volgen. Die leidden het gebouw in. Onderaan de trap stond een spiegel. Op de overloop naar de eerste etage stond er ook eentje. Onderaan de volgende trap... enzovoorts. Tenslotte bleek dat helemaal op de bovenste verdieping, in een kamertje aan de voorkant van het gebouw (en dus recht boven de entree op de begane grond), inderdaad een grote buste van de vorstin was opgesteld.

Ik realiseerde me dat ik hier te maken had met een genie - iets wat tot nu toe in mijn galerie ontbroken had (tot 1985 heb ik mijn goede vaders Internationale Galerij Ornis aan de Haagse Javastraat voortgezet, na diens dood in 1982).

Ik spoorde John op in zijn Eindhovense fabriek, zoals hij zijn atelier noemde en nodigde hem uit ‘iets’ te doen in Ornis.

John kwam, keek rond, en deelde zijn plannen mee. We konden uitstekend met elkaar opschieten. Ik adoreerde zijn snelle geest, zijn anarchistische opinies en zijn gevoel voor humor; mijn andere kunstenaars waren soms wel heel erg serieus. Ik gaf hem carte blanche om te doen wat hij wilde, ongeacht de kosten.

Het begon met een project, getiteld: Lang leve de koningin. Dat had plaats op de verjaardag van koningin Beatrix, op 31 januari 1984. Het duurde van middernacht tot middernacht. John vond zijn inspiratie meestal op de plek van zijn opdracht. In dit geval had hij ontdekt dat de meeste façades in de Javastraat een vlaggenstok hadden; alleen ons huis had er geen, om de één of andere reden. Om de verjaardag van de koningin te vieren besloot hij een mast van licht uit te steken. Voor dit doel verwijderde hij het verlaagde plafond in het entreehalletje, en boorde hij een gat in het stucplafond daarboven. Wij huurden een enorm lichtkanon dat hij achter de voordeur zette en wel zo, dat de krachtige lichtstraal recht door het gat kon schijnen, door het raam op de eerste verdieping. Dit was de gewenste vlaggenmast, die zich bijna op dezelfde plaats bevond – namelijk boven de voordeur - als de echte in het identieke pand naast ons. Maar dit was nog niet alles. Om de verjaardag van de koningin naar behoren te kunnen vieren, had hij een vlag nodig. Een vlag die klaarlag om te worden gehesen, aan de mast van licht. Dus construeerde hij in de galerie, vlak voor de ramen, een tafel van witte planken, waarop vanuit een in het verlaagd plafond verborgen diaprojector een keurig opgevouwen rood-wit-blauwe vlag geprojecteerd werd. Tenslotte plaatste hij buiten aan de gevel een aantal minuscule luidsprekertjes, die het geluid produceerden van het klikken van touwen tegen de mast.

Nu was het project compleet. We zaten op de grond in de donkere galerie, omstreeks middernacht, toen John de lichtmast aanschakelde. Natuurlijk hadden we de koningin uitgenodigd, maar vermoedelijk nam het paleis ons niet serieus, want we kregen geen antwoord. Dus hielden John, een mede-studente en ik, een wake. Die hele nacht lang scheen die mast van licht naar buiten en naar boven, de touwtjes klikten zachtjes, de opgevouwen vlag lag klaar op de tafel. Toen het buiten licht werd en de buren hun echte vlag hesen, verbleekte de mast van licht, en de dia van onze vlag op de tafel ook; alleen het klikken van de touwtjes bleef over. Tegen de avond kwamen de mast en de vlag vanzelf weer terug.

Het was idioot spannend. Het leek een pure Dada-act, waar we mee bezig waren, want die lichtmast bleef maar branden, en moet een absoluut fortuin hebben gekost aan elektriciteit. Peter Cox fotografeerde het hele project, maar mede door de korte duur ervan werd het door de locale pers niet opgemerkt, en had daardoor weinig effect.

Toch had dit muisje nog een leuk staartje.

In het voorjaar van 1984 werd ik uitgenodigd om deel te nemen aan de Moderne Kunstmarkt in de Nieuwe Kerk aan de Dam. Het was een uitdaging. Drie dagen stond ik daar in mijn eentje van ‘s ochtends vroeg tot ‘s avonds laat in mijn stand. Ik logeerde bij mijn tante, Ellen Vogel, die boven haar flat aan het Weteringplantsoen een zolderkamertje tot haar beschikking had. Neuriënd begaf ik mij elke morgen naar de Kerk.

Op de tweede dag van de markt ging er een gerucht door de kerk dat koningin Beatrix die dag langs zou komen. Ik maakte een mentale notitie – en ging over tot de orde van de dag.

Het Koninklijk Bezoek had plaats in het begin van de middag, toen het relatief rustig was. Ik wandelde juist op en neer buiten mijn standje, toen mijn buurman, die een onmogelijk kitschzaakje met surrealistische kunst dreef, opgewonden naar me toe kwam, zeggende dat de koningin onderweg was, en kijk! Daar was Jelle Zijlstra! Ik had geen tijd om zelfs maar te aarzelen. Met uitgestrekte handen liep ik op Zijlstra af, herinnerde hem aan het feit dat Albert Vogel mijn vader was geweest, en nodigde hem uit in mijn stand een kijkje te komen nemen.

De voormalige president van de Nederlandse Bank stond doodstil op de grafstenen (ik besefte inderdaad op dat moment dat het dat waren). Hij keek me diep aan, met een sympathieke blik. ‘Ach... Albert,’ zei hij. Ik voelde tranen opwellen achter mijn ogen, maar had geen tijd om toe te geven aan ontroering, want daar, achter hem, was de koningin! Zijlstra draaide zich om, troonde mij mee en introduceerde me. Ik had Beatrix in mijn jeugd verschillende malen ontmoet, maar je kunt niet echt verwachten dat een monarch de gezichten van kleine meisjes onthoudt. Dit was mijn kans!

‘Majesteit’, begon ik, ‘u weet niet wat u gemist heeft! Laat mij u de foto’s tonen van het project Leve de koningin, dat plaatshad in mijn galerie, op uw verjaardag. We hadden u ook uitgenodigd, wist u dat?’ Al pratende, leidde ik de koningin naar de glazen tafel buiten mijn standje en liet haar de foto’s van Peter Cox te zien. Ik beschreef het hele project in al zijn kleurige details, ze kon er geen speld tussen krijgen. Ik was als de dood dat ze er genoeg van zou krijgen en misschien te kennen zou geven dat ze door wilde lopen... maar ik hoefde me geen zorgen te maken. De koningin was hogelijk geamuseerd. Een glimlach speelde rond haar mond. Jelle Zijlstra, de organisatoren van de Kunstmarkt, kunstenaars en galeriehouders, iedereen stond met open mond te kijken naar de duivelse bekwaamheden van deze nieuwkomer van galerie Ornis uit Den Haag.

Toen ik eindelijk uitgepraat was zei Beatrix dat ze nu graag mijn stand wilde zien. Zij en haar hofdame gingen naar binnen, ik bleef op respectvolle afstand buiten staan wachten, heldhaftig de blikken van mijn publiek parerend. Vijf minuten later kwam ze weer naar buiten. Ze glimlachte nogmaals in mijn richting en ik boog beleefd in die van haar. Natuurlijk ging ik haar niet vragen wat zij van één en ander vond. ‘Majesteit,’ mompelde ik bij wijze van afscheid tussen mijn tanden, met een lichte neiging. Ik was vastbesloten de omstanders te laten zien dat het mij geen enkele moeite kostte om te communiceren met een koningin.

Een kwartier later was de hofdame er plotseling weer. Zij wenkte mij mee mijn stand in en wees op een kleine potloodtekening van Peter Peereboom. ‘Hare Majesteit wil deze graag kopen.’

Zij gaf me haar kaartje. De volgende maandag kon ik Paleis Noordeinde bellen. Dáár moest het worden afgeleverd en kijk, de rekening moest hiernaartoe.

Moraal van het verhaal: doe vooral niet gewoon, want dat is niet gek genoeg. Daar zal ik dus altijd naar blijven leven.

In de rij

Sun, 25 May 2025 14:16:22 GMT

In de rij staan was heel normaal in het voormalige oostblok. Hoe kwam je anders aan eten en kleding. Dat is nu heel anders. Geen rijen meer, of.......toch nog rijen?

Ik sta in de rij. De afgelopen twee dagen in de rij gestaan. En na twee dagen heb ik voornamelijk in de rij gestaan om steeds na een paar uur te horen waar ik wel heen moet.

Wat voor mij bizar is de plaats waar ik in de rij sta.

Ik sta in de rij in Boekarest, de geboorteplaats van mijn moeder. Een plaats waar mensen altijd in de rij stonden vroeger voor de val van Ceausescu. Sterker nog, als je ergens een rij zag staan, ging je er alvast instaan. En pas nadat je je plekje had veiliggesteld vroeg je wat er aan het einde van de rij wellicht te koop zou zijn. Antwoorden gingen meestal in de trant van ‘ze zeggen dat hier ham te koop is.” Voor bijna alle vormen van eten gold dat verkrijging een verblijf in de rij vereiste.

Dan waren er de zaken die één misschien twee keer per jaar afkwamen, bijvoorbeeld schoenen. Ineens zwelde er een gerucht aan dat er schoenen te koop waren op Piaťa Dorobanti. Dan rende je erheen en zodra je binnen was graaide je naar schoenen. Het eerste paar dat je maat was en waarvan je zowel de rechter- als de linkerschoen te pakken had kocht je.

Wie vandaag de dag door een winkelstraat in Boekarest loopt, kan zich daar niets bij voorstellen. Het lijkt wel het spreekwoordelijke land van de overdaad. Overal winkels die uitpuilen van kleren, schoenen, luxe kookspullen en heel veel eettentjes vol lekkernijen. Eigenlijk verbazingwekkend dat je hier nog zo weinig dikke mensen ziet.

Toch zijn er nog steeds rijen. Ze staan nu bij overheidsgebouwen. Als het gebouw om 08.30 opengaat en je komt voor alle zekerheid tien minuten te vroeg aanwandelen, krijg je te horen dat je beter de volgende dag terug kunt komen, omdat je vandaag niet meer aan de beurt zult komen, zo veel ‘wachtenden voor u’ zijn er al. En als je dan na twee uur wachten aan de beurt bent en uitlegt waarvoor je komt, krijg je iets te horen in de trant van “dat was vroeger hier, maar is verhuisd naar…” ….de volgende rij.

Iedereen klaagt over de rijen. Ik vraag me af wat de belastingdruk hier is, nu iedereen zoveel spullen kan kopen, maar er te weinig ambtenaren zijn.

Een Portret

Mon, 17 Feb 2025 13:16:43 GMT

Een portret

Ineens keek ik recht in de ogen van Henri van Wermeskerken.

Het was 5 november 2024. Leden van de Schrijverstafel boden hun nieuwe of wat minder nieuwe boeken aan de bibliotheek aan.

Ook ik had de eer een boek aan te bieden. Terwijl ik kort iets vertelde over mijn boek ‘Een schrijfster in het Huis van Arrest’, stond ik precies tegenover het portret van Van Wermeskerken, dat verderop in de gang hangt. Door het glas in de deur keek ik hem aan.

Een wonderlijke gewaarwording. En een wonderlijk toeval, want wie is die ‘schrijfster in het Huis van Arrest’ over wie mijn boek gaat? Niemand minder dan de moeder van Henri van Wermeskerken, Sophie van Wermeskerken – Junius, die schreef onder de naam Johanna van Woude. Een ver familielid van mij.

Net als haar zoon was ze in haar tijd populair, een bestsellerauteur zelfs. Sophie van Wermeskerken – Junius (1853 – 1904) was hoofdredactrice van De Hollandsche Lelie, een damesblad. Later werd dat de Eva en weer later, in 1972, de Viva. Daarnaast schreef ze verschillende boeken. Haar huwelijk met Johan van Wermeskerken, notaris in Krommenie, was geen gelukkig huwelijk. Het kwam zelfs zo ver dat zij een paar weken werd opgesloten in het ‘Huis van Arrest’ (huis van bewaring) wegens poging tot moord op haar man…

Voor wie er meer over wil weten: mijn boek ligt in de bibliotheek.

Zoon Henri (1882 – 1937) was behalve auteur ook buitenlandcorrespondent voor verschillende kranten. Hij woonde en werkte in Spanje, Griekenland, Egypte, de Verenigde Staten en voormalig Nederlands-Indië. Daar schreef hij twee toneelstukken waar hij veel succes mee had: Tropenadel en Suikerfreule. Ze werden zowel in Nederlands-Indië als in Amsterdam opgevoerd. Suikerfreule werd in 1935 verfilmd.

Henri liet zich meerdere keren portretteren. Een portret hangt dus op de eerste verdieping van het Pleingebouw. Wie het geschilderd heeft en waarom het daar hangt, weet ik (nog) niet. Wel dat hij lid van De Witte geweest schijnt te zijn.

Een ander schilderij hangt in het Literatuurmuseum. Dat is geschilderd door Han van Meegeren, de Vermeer-vervalser. Over dat portret schreef ik eens een stukje voor Den Haag Centraal , dat ik graag met jullie deel.

Wie weet ga ik me nog eens wat verder in Henri verdiepen. Dat ik zo onverwacht tegenover zijn portret stond en hem in de ogen keek, intrigeerde mij wel.

Koffie Met?

Tue, 14 May 2024 19:30:46 GMT

Koffie met? Weet wat je bestelt als je achteloos een koffie vraagt aan de ober op een terrasje. Koffie, water, koekje is zeker niet overal een drie-eenheid.

Koffie met?

De eerste keer dat mijn moeder op een terrasje in Nederland een kopje koffie

bestelde, kreeg ze precies dat: een kopje koffie. In Roemenië bestelde je een kopje

koffie en kreeg je er automatisch een glas water bij.

Het kwam blijkbaar niet in mijn moeder op dat die gewoonte in Nederland

gewoonweg niet bestond.

“En het glaasje water?”, vroeg ze licht verontwaardigd, want ze had ook dorst.

“Had u dat niet meteen kunnen zeggen”, antwoordde de kelner nog net iets

verontwaardigder, “nu moet ik twee keer lopen.”

Tegenwoordig moet je in Nederland niet alleen het water apart bestellen, je moet er

steeds vaker ook voor betalen.

Daarentegen krijg ik steeds vaker ongevraagd een heel zoet koekje bij diezelfde

koffie, een koekje dat ik negen van de tien keer ongemerkt en vooral ook ongewild

toch opeet.

En dus viel het me op toen ik een paar weken geleden in Italië was en …ongevraagd

een glas water kreeg bij mijn koffie. En dat geen uitzondering bleek te zijn. Drie

weken lang kreeg ik bij iedere kop koffie een glas water. En toen ik op een gegeven

moment zo brutaal was een tweede glas water te vragen kreeg ik dat ook gratis en

voor niets en met een vriendelijke glimlach. Daarentegen kennen Italianen bij het

eten alleen grote flessen water. Op een gegeven heb ik geleerd de halfvolle flessen

mee te nemen.

Ik begon er op te letten: Albanië: geen water maar gelukkig ook geen koekje.

Sofia: geen water wel een koekje, Roemenië: geen water (mijn moeder draait zich in

haar graf while I write) en geen koekje, wel rekeningen waarop automatisch voor je

wordt uitgerekend hoeveel fooi 10, 12,5 en 15% betekent en de ober vraagt waar je

voor kiest.

Nice, aangenaam

Tue, 09 Apr 2024 18:07:40 GMT

Meestal is struikelen niet de bedoeling, maar in sommige gevallen moet je eerst struikelen om met je neus op de feiten gedrukt te worden. Stolpersteine op z'n Duits. Hier zijn het struikelstenen voor de deur.

Nice, aangenaam?

Het was nog rustig in het restaurant. Zou ze het nu vragen of wachten tot het eind van de avond?

Ze nam nog een slok van haar imaginaire fles whisky en vroeg zachtjes:

“Est-ce que je peux vous poser une question?”

De vrouw kwam onmiddellijk naar haar toe:

“Bien sûr.”

En dus legde ze uit dat ze contact probeerde te zoeken met de gemeente om toestemming te krijgen een Stolpersteine te leggen.

“Stolpersteine?”

Had deze vrouw in dit koshere restaurant echt nog nooit van Stolpersteine gehoord?

“Une pierre d’achoppement.”

Er ging duidelijk nog geen belletje rinkelen. Misschien niet onlogisch. Per slot van rekening lagen er nog geen Stolpersteine in deze stad. Dan maar uitleggen wat Stolpersteine zijn. Hoe zei je messing eigenlijk in het Frans?

De uitleg kwam blijkbaar goed over, want de vrouw haalde onmiddellijk haar telefoon tevoorschijn om haar een naam en telefoonnummer te geven.

“Elle est membre du conseil municipal et elle fais partie de la communauté juive. Elle va certainement pouvoir vous aider. Le maire est très coöperatif envers notre communauté.”

Wow een telefoonnummer van een gemeenteraadslid en een burgemeester die de joodse gemeenschap goed gezind was. Het was waarschijnlijk een stom toeval dat haar vorige berichten nooit beantwoord waren. Ze had haar nauwelijk uitgebreid bedankt of Eva was alweer terug, weer met haar telefoon in de aanslag.

“J’ai aussi le numero du Président de la communauté juive pour vous.”

Het werd steeds beter. De voorzitter van de Joodse Raad. Haar dag kon niet meer stuk. En alsof er geen einde aan haar geluk kon komen was het eten in Bistro-K zoals dit koshere restaurant heette ook nog veel beter dan verwacht. Ze dacht terug aan de enige andere keer dat ze kosher had moeten eten. Ze was acht en ze was voor Pasen met haar ouders en haar grootmoeder in Brugge toen deze laatste het ineens op haar heupen had gekregen en had aangekondigd dat ze die avond ‘kosher de Pesach’ moest eten. Haar vader had een restaurant in Oostende gevonden, ze erheen gedirigeerd en voor de deur naar een restaurant schuin naar de overkant gewezen. Daar, in dat sterrenrestaurant, ging hij eten. Hij zou ze aan het einde van de avond weer ophalen. Wat was ze boos geweest. Niet zozeer omdat het ‘koshere eten’ vooral bestond uit een kip met te veel vlieguren, maar vooral omdat haar vader haar niet waard had gevonden met zich mee te nemen.

De volgende ochtend belde de voorzitter haar binnen vijf minuten terug. Het werd steeds beter. Ja, hij had weleens Stolpersteine gezien, in Amsterdan notamment. Hij wist niet dat je voor leggen van een Stolpersteine eerst toestemming van het gemeentebestuur moest hebben. Ja, hij een telefoonnummer voor haar van de ambtenaar die ging over herdenkingen. Die zou haar vast verder kunnen helpen.

Vol vertrouwen belde ze Martine, de ambtenaar. Die kwam snel ter zake. De burgemeester was niet erg geporteerd van Stolpersteiner. Hij vond het disrespectvol dat mensen eroverheen liepen. Een Stolpersteine in de gevel van een huis, dat zou hij wel willen goedkeuren.

Weg goed humeur. Aan de tone of voice van deze Martine kon ze horen dat de burgemeester geen tegenspraak duldde. Dezelfde uitvluchten als de burgemeester van Parijs had gebruikt om Stolpersteine uit zijn stad te weren. Ze voelde een onpasselijkheid opkomen. Upset zouden de Engelsen zeggen. Was het de hypocrisie die ze hier tegenkwam of was het de teleurstelling dat ze de Stolpersteine voorlopig op de lange baan moest schuiven? Zo een mooie manier om de herinnering aan iemand levend te houden.

Ze dacht aan Julius, de vader van haar oom, die tijdens de razzia’s van augustus 1942 in “la France Libre” was opgepakt en op 7 september 1942 vanuit doorgangskamp Drancy in een veewagen naar Auschwitz was vervoerd. Met zijn 59 jaar was hij waarschijnlijk direct naar de gaskamers verwezen. U mag niet langs Start, u krijgt geen tweehonderd gulden.

Ze had in de archieven van het department Alpes-Maritimes een beeld gekregen van zijn laatste jaren. Opgejaagd, ja verjaagd uit zijn vaderland, Duitsland, was hij in 1939 met behulp van een paar Italiaanse carabinieri door de bergen Frankrijk binnengesmokkeld. Daar was hij onmiddellijk door de politie aangehouden en ondervraagd. Hij had immers geen visum voor Frankrijk en ook nauwelijks geld. Wat moet hij een spijt hebben gehad dat hij zijn deel van het familiekapitaal aan vrouwen en gokken had opgemaakt. Gelukkig waren zijn broers hem te hulp geschoten. Maurice die in Parijs woonde maakte regelmatig geld over en toen hij desondanks door de Fransen werd opgesloten in het kamp van Gurs, een kamp waar Duitse joden en andere staatsgevaarlijke lieden werden geïnterneerd, hadden zijn broers hem weer losgekocht. En toen de Franse politie hem duidelijk maakte dat hij toch binnen drie maanden Frankrijk moest hebben verlaten, was zijn broer uit Basel, Norbert, naar Montevideo gereisd om emigratie naar Uruguay voor hem te regelen.

Het had niet mogen baten. Op 26 augustus 1942 werd hij in zijn huis 10, rue de Lepante, opgepakt en op 29 augustus vanaf station Riquier in Nice in convooi nummer 29 naar doorgangskamp Drancy vervoerd.

Damnatio Memoriae

Tue, 02 Jan 2024 23:11:28 GMT

What's in a name? Nou, soms nogal wat. Een persoon, een herin-nering of een verwijzing. We noemen er onze straten en pleinen naar. Sommigen namen zijn voor altijd goed, maar sommigen halen de eeuwigheid niet. Maar hoe ver moet je daar in gaan? Hoe braaf moet je zijn?

Na het overlijden van keizer Nero viel hem een “damnatio memoriae” ten deel:

deze brandstichter moest uit het geheugen en de herinnering van het nageslacht worden gewist. Nero’s naam werd uit de archieven en van de gevels van openbare gebouwen verwijderd. Zijn standbeelden werden neergehaald, er mocht niet meer over hem gepraat worden. Gek genoeg is keizer Nero tot op heden de meest bekende van alle Romeinse keizers.

In het Moskou van de Sovjet Unie woonden wij in een zijstraat van de verkeersader ‘Oelitsa Gorkowo’, genaamd naar de communistische schrijver en protegé van Stalin, Maksim Gorki. Deze hoofdstraat is nu weer terug naar zijn oude naam ‘Tsverskaya Oelitsa’. Ook Maksim Gorki werd het slachtoffer van een “damnatio memoriae”. Toch wordt de schrijver nog altijd gelezen.

In Kyiv werd de vernoeming van de straat, waar de Nederlandse residentie aan ligt, omgezet van die van een Russische generaal naar die van de “bataljons van de vrijwilligers”. Decommunisatie heette dat. Alles wat in het straatbeeld aan Rusland deed denken moest verwijderd worden. Straatnamen, standbeelden, herdenkingsplaatsen. Het probleem is dat je in Kyiv de oude namen niet mocht vergeten, want taxichauffeurs bleven langs de oorspronkelijke straatnamen toeren.

Een mooi voorbeeld van de “damnatio memoriae” vind je in Frankrijk. Het debat over de kwaadaardigheid, dan wel onvermijdelijkheid van het Vichy regime woedt daar nog altijd voort. Eigenlijk weet men nog steeds niet wat te denken van maarschalk Pétain. Maar inmiddels zijn alle straatnamen, die naar hem vernoemd waren, gewijzigd. Voor een “Rue Maréchal Pétain” moet je helemaal naar Quebec reizen. Ook in de ver gelegen oude Franse concessie van Shanghai schijnt nog een “Rue Maréchal Pétain” te vinden te zijn. Toch is er, ondanks deze “damnatio memoriae”, geen enkele Franse scholier die niet weet wie maarschalk Philippe Pétain was. Held of verrader? Uiteindelijk een kwestie van data.

Soms zie je zelfs een opleving en hernieuwde belangstelling voor politici die uit het geheugen weggeveegd moesten worden: Mussolini, waarvan men in Italië tal van memorabilia kan kopen, zoals posters of magneetjes met zijn beeltenis voor op de ijskast. Hetzelfde geldt voor Stalin in Rusland. Zijn houten huisje in het Georgische plaatsje Gori is een toeristentrekpleister. Het lijkt er haast op dat een “damnatio memoriae” het tegengestelde effect sorteert van wat het beoogt.

En nu kom ik op het punt waar ik naartoe wilde. Hoeveel zin heeft het dat het “Prins Bernhard viaduct” in de Den Haag omgedoopt wordt, nu onlangs bewijs is gevonden van vermeende sympathieën uit het verleden van deze Landsheer? Het “Prins Clausplein” dan maar terug naar “knooppunt Leidschendam”?

Hoe te sterven

Mon, 11 Dec 2023 21:51:08 GMT

Ken u zelf! Maar hoe dan? Marcel Proust gaf ons een set van vragen waarmee ieder van ons, eigen antwoorden kan vinden. "Hoe zou u willen sterven?" is misschien wel de meest definitieve vraag. Velen die recent stierven, waren nog te jong om aan deze vraag toe te komen. Zij stierven voor volk en vaderland. Ook nu nog, vlakbij zelfs. Opdat wij niet vergeten!

De Franse schrijver Marcel Proust formuleerde ooit een aantal vragen, waarvan de beantwoording zelfinzicht zou vergroten. Het gaat dan om vragen als “Wie zijn uw favoriete romanfiguren?” en “Wie zijn uw favoriete dichters?”, maar ook ”Welke historische figuur verafschuwt u het meest?” Alles bij elkaar zo’n vijfendertig vragen. De vraag die mij het meest intrigeerde was: “Hoe zou u willen sterven?” Proust beantwoordt deze vraag zelf op originele wijze met: “meilleur et aimé”. De Nederlandse schrijver Willem Frederik Hermans, die zich ook aan beantwoording van deze vragenlijst heeft gewaagd, schrijft hier: ”onverwacht, in een flits”. Zo zullen velen deze vraag beantwoorden. Plots weggerukt te worden uit het leven lijkt zoveel beter dan langzaam te verpieteren. De Russische dichter Lermontov schreef: “mourir par une balle de plomb dans le coeur vaut bien une lente agonie de vieillard”. Navrant dat de dichter daarna zelf op zesentwintigjarige leeftijd bij een duel door zo’n “balle de plomb” omkwam. De keuze deed zich al voor aan Achilles, aan wie gevraagd was of hij een lang roemloos leven of een kort roemrijk leven wilde. Hij koos en kreeg het laatste. In het oude Griekenland van duizenden jaren geleden was eer, heldendom en glorie nu eenmaal belangrijker dan gezondheid. Grote strijders als Achilles, maar ook Alexander de Grote stierven jong (beiden op drieëndertigjarige leeftijd, net als Jezus later). Toch is hun vermaardheid na duizenden jaren nog niet vervlogen.

In de grote katholieke gezinnen van de achttiende en negentiende eeuw, waar een gezin van tien kinderen of meer heel gewoon was, werd standaard een zoon aan de kerk en een zoon aan het leger geschonken. De priesterzoon las dan later de H. Mis voor zijn gesneuvelde broer, wiens foto op de schouw het gezin met trots vervulde. Trots? Ja, “dulce et decorum est pro patria mori”. In de verwende westerse samenleving van heden wordt het individuele leven van eenieder op een hoog plan gezet. In de huidige gezinnen met een of twee kinderen wordt de emotionele betrokkenheid in dat ene of in die twee kinderen geïnvesteerd. Verlies is dan onverdraaglijk. Sterven voor een hoger doel wordt hier nu niet meer als een heldendaad gezien. In de Vietnam-oorlog zei de Vietnamese generaal Giap over de stapels lijken van zijn soldaten: “zij behoeven niet betreurd te worden, zij hebben hun nut voor ons bewezen”. Voor Hitler en Stalin waren de miljoenen slachtoffers in de Tweede Wereldoorlog niet meer dan een statistisch gegeven.

Kennelijk is er een oorlog voor nodig om het vuur voor het hogere doel weer te laten branden. Van al die Oekraïense jongens die na februari 2022 naar het front in Oekraïne trokken, ook zij die uit het buitenland naar hun moederland terugkeerden om te vechten, van ál die jongens is nu bijna niemand meer in leven. Het ultieme offer voor hun vaderland. Hun dapperheid en elan zal in de herinnering van onze kinderen en kleinkinderen en nog lang daarna vastgeklonken moeten worden. Het is een epos waard.

Ikaria of Kataria?

Sat, 04 Nov 2023 10:30:19 GMT

Ikaria of Kataria? Hoe een eiland aan z'n naam kwam.

Soms is scheiden beter dan samen blijven wonen.

Ikaria of Kataria?

Er is geen eiland op de wereld met zoveel katten als Ikaria. En niet alleen wonen er veel katten op Ikaria, ze zijn ook allemaal vrij. De mensen die op Ikaria wonen zijn niet hun baasje, maar geven de katten wel te eten. Er is geen dierenpolitie die baasloze katten vangt of doodt, geen asiel waar je er één kunt ophalen. Er zijn ook geen dierenartsen op Ikaria.

En hoewel geen kat ingeënt is, hoewel geen kat ooit een dierenarts heeft ontmoet, zien alle katten er gezond uit, een glanzend huidje, geen vlooien en ze zijn heel aanhankelijk naar mensen toe, bijna als een hond. Speaking of which. Er zijn geen honden op Ikaria. Geen wilde, noch tamme, kleine noch grote. Gewoon niet.

Het verhaal gaat dat toen Ikaria nog een gewoon eiland was, het vaak werd aangevallen door piraten. En omdat de bewoners geen vechtersbazen waren, trokken ze zich terug hoog in de bergen, in de maquis, het dichte struikgewas dat ook op dit eiland veel voorkomt.

Maar terwijl ze elkaar in het donker niet meer terug wisten te vinden, wisten de piraten ze steeds weer te vangen. De gevangengenomen eilandbewoners werden mee aan boord genomen en op de slavenmarkten in het Midden-Oosten voor grif geld verkocht. De tanige eilandbewoners waren misschien niet strijdlustig, het waren wel harde werkers met veel uithoudingsvermogen en ze gingen lang mee. Je kreeg echt waar voor je geld.

Ondertussen werden de achterblijvers steeds wanhopiger. Hoe kon het toch dat de piraten ze steeds weer wisten te vinden? Hoe lang voor ook de laatste eilandbewoner weggevoerd zou worden?

Er leefden toen al katten op het eiland en ook zij verheugden zich niet bepaald op het vooruitzicht dat er geen mensen meer zouden zijn. Wie moest dan voor eten zorgen? Dus belegden de katten een vergadering net buiten de hoofdstad op een wat groter rotsplateau. Doel: een oplossing vinden voor het feit dat de piraten steeds meer mensen van het eiland wegvoerden.

Aan het begin van de vergadering was het een gemiauw van jewelste en de kat Bonzo vreesde dat het een Poolse miauwdag zou worden. Dus begon hij plots te blaffen zoals buldogs blaffen en grommen als ze echt boos zijn. Bonzo had altijd al een hond willen zijn. Nu rook hij zijn kans.

Alle andere katten stoven uit elkaar bij het horen van Bonzo’s geblaf en gegrom en, wat belangrijker was, ze vielen stil. Bonzo’s hobby was het observeren van honden, juist omdat hijzelf zo graag een hond wilde zijn. En dus was het hem opgevallen dat honden altijd beginnen te blaffen en te grommen als er gevaar dreigt. Dus ook als ze daarboven samen met hun baasjes verborgen zaten in het struikgewas. Zo was het voor de piraten een fluitje van een cent om keer op keer eilandbewoners te vinden. Hij had er weleens met zijn maatje Foxy over gesproken en hem gesmeekt op te houden met blaffen, maar Foxy had uitgelegd dat honden dat niet kunnen. Blaffen bij gevaar is een onwillekeurige spier waar je als hond geen controle over hebt.

Toen sprong Africatje op:

“Op Chios, een eiland hier niet ver vandaan woont een man die de hondenvanger van Chios wordt genoemd. Hem moeten we zover krijgen dat hij alle honden van ons eiland naar Chios lokt.”

“Ja,” zei Cynicat, “en iedereen weet dat katten niet kunnen zwemmen, dus hoe kunnen we Hondenvangman bereiken?”

En toen richtte Socrakat zich tot Icarus:

“Jouw vader heeft je leren vliegen. Wij gaan een adelaar vangen, en diens vleugels met wax aan jouw lijf plakken zodat jij naar Chios kan vliegen, naar Hondenvangman.”

“Dat was één keer een nooit meer. Ik ga niet nog een keer het risico nemen dat de vleugels afvallen en dat ik in zee val. De vorige keer heb ik mazzel gehad dat ik vlakbij jullie strand viel en dat jullie me uit het water hebben gered."

“Ik weet zeker dat je deze keer slim genoeg bent om laag bij de grond te blijven en niet weer naar de zon te willen opstijgen.”

En toen Icarus nog niet overtuigd leek, kwam HRkat tussenbeide:

“Je wordt de absolute held van het eiland. Als het allemaal lukt zal het eiland voortaan jouw naam dragen.”

En zo kwam het dat Icarus de volgende dag naar Chios vloog en dat dezelfde dag nog Hondenvangman met Icarus naar het eiland voer en alle honden aan boord van zijn schip wist te lokken en meenam naar Chios. Toen de piraten een paar dagen later weer op het eiland landden, hoorden ze niets. En vooral geen geblaf.

Sindsdien heet het eiland Ikaria en hebben de katten er het rijk voor zich alleen. En omdat ze medelijden hadden met de mensen die voortaan hun aanhankelijke huisgenoten moesten missen, hadden ze tijdens de vergadering ook de motie van Empathia aangenomen om zich voortaan aanhankelijk naar de mensen te gedragen.

Gregoriaans of Juliaans?

Tue, 24 Oct 2023 15:25:48 GMT

Vaak maakt het uit waar je bent geboren. En soms maakt het ook wat uit wanneer je bent geboren. Maar dat moet dan wel eenduidig zijn. Maar ja, jaartellingen verschillen soms nog wel eens van elkaar. Leg dat maar eens uit.

Gregoriaans of Juliaans, een misverstand is snel ontstaan

Om Daniëlla alleen naar Parijs te kunnen laten reizen, moest haar dochter uitgeschreven worden uit Graziella’s paspoort om vervolgens een eigen paspoort te kunnen aanvragen.

“Daniëlla, we komen je morgen precies om tien over twaalf, aan het begin van de grote pauze, ophalen van school. Als het goed is, ben je om tien voor één, voor de vijfde les terug.”

“Gezellig. Moet het precies in de grote pauze? Als jij het Duyvendijk vraagt, kan ik vast een paar uur vrij krijgen, kunnen we daarna samen lunchen. Volgens mij is de rector stiekem verliefd op je. Hij vraagt altijd naar je.”

“Niet zulke rare dingen zeggen, en schooluren missen, lijkt me ook geen goed plan.”

Als ze zich de volgende dag melden bij het stadhuis op het De Monchyplein, zijn ze Daniëlla bijna onmiddellijk kwijt. Ze blijkt gefascineerd bij de paternoster te staan. Gelukkig erbij, niet erin.

Eenmaal bij het loket, blijkt de vriendelijke mevrouw toch even te willen verifiëren of dit meisje hun dochter is.

“Wanneer is je moeder jarig?”

“26 september.”

De vrouw achter het loket kijkt Graziëlla verbaasd aan. En Graziëlla voelt de paniek opkomen. Hoe legt ze zo snel uit dat in 1916, toen zij werd geboren, er volgens een totaal andere kalender werd geleefd in het orthodoxe Roemenië dan in bijvoorbeeld Nederland? In Roemenië werd net als in andere orthodoxe landen zoals Griekenland en Rusland de Juliaanse kalender gehanteerd, terwijl hier in het Westen de Gregoriaanse kalender werd gevoerd. Verschil: 13 dagen. Dus terwijl de Roemenen 13 september op haar geboorteakte schreven, was het volgens de Nederlandse kalender al 26 september. Eenmaal in Nederland hadden ze ervoor gekozen haar verjaardag op de 26 ^ste te vieren, ook al stond er op al haar officiële Nederlandse papieren nog steeds 13 september als geboortedag.

De vrouw achter het loket had gelukkig een goede dag.

“Weet je, je antwoord klopt niet, je moeder is op 13 september geboren, maar je lijkt zo duidelijk op je moeder, dat ik je toch maar je paspoort geef.”

Nog net op tijd wist Alec zijn dochter, die duidelijk op het punt stond wijsneuzig de complete uitleg te gaan geven, de mond te snoeren.

En met een welgemeend dankwoord verlaten ze gedrieën opgelucht het stadhuis met paspoort om Daniëlla nog net op tijd voor de vijfde les af te leveren op school.

Belastingontduiking van alle tijden en volken?

Tue, 17 Oct 2023 10:15:05 GMT

Belastingontduiking van alle tijden en alle volkeren?

We weten allemaal dat het moet en toch proberen we er altijd onderuit te komen. En hoe creatief kun je dan zijn? Totdat de regels weer worden aangepast........

Foto: The Trulli of Alberobello © UNESCO

Toen ik als studente toeristen gidste door Amsterdam, vertelde ik altijd dat deuren en trappen van de grachtenpanden meestal zo smal waren omdat in de 17 ^de eeuw de hoogte van de belasting werd bepaald aan de hand van de breedte van je trap en je deur.

Later toen ik door Jordanië trok, viel mij op dat er uit alle daken staketsels staken. De uitleg: zolang het huis niet af is (want je gaat er nog een verdieping op bouwen), hoef je geen belasting te betalen, ook al woon je erin.

In Spanje valt op dat bijna alle balkons zijn dichtgemaakt. Verklaring: je betaalt over m2 die bedekt zijn, dus kies je een appartement met weinig vierkante meters in de kamers en grote balkons die je dichtmaakt zodra de belastinginspecteur is langs geweest.

In Puglia in de 14 ^de eeuw betaalde je ook pas belasting als het dak dicht was. Bovendien werd veel belasting geheven op cement. Dus bouwden arme mensen hun huizen en daken zonder cement. De trulli, de typische conische daken in deze streek, werden zo gebouwd dat je gemakkelijk de middelste stenen eruit kon halen om vol te houden dat je huis nog niet af was.

Met dank aan Piedro en Catharina, de schoonouders van Elisabetta die ons na een heerlijke zondagse lunch meenamen naar Alberobello

https://whc.unesco.org/en/list/787/

Hanoi of Moskou?

Sat, 23 Sep 2023 12:50:53 GMT

Hanoi of Moskou? Twee plaatsen op twee werelddelen, zo'n 7000 km uit elkaar. Verschillende landen, verschillende volken en verschillende gebruiken. Voor boodschappen 1000 km naar links of naar rechts. En uiteindelijk maakt het niet zoveel uit.

Een nieuwe post

Vanuit mijn eerste post Nairobi werd ik overgeplaatst naar Hanoi. Een kamer in hotel ‘Tongh Nhat’ zou mijn huisvesting worden. De badkamer, te delen met de Belgische ambassadeur, diende daar ook als keuken. In de eetzaal, zo had ik gehoord, kon je ratten onder de tafels zien wegrennen. Hanoi was de enige post ter wereld, waarvoor je een vaccinatie tegen de pestbuilen (u weet wel, die middeleeuwse ziekte) kreeg ingespoten. Ik had er wel zin in. Spannend en avontuurlijk! Dit was precies de reden waarom ik voor de Buitenlandse Dienst had gekozen. Mijn voorganger in Hanoi schreef me dat de alcoholconsumptie in het hotel tegen de pijngrens aan lag. Ik was gewaarschuwd. De oorlog was nog maar zes jaar geleden beëindigd en de overwinningsroes van de Ho Chi Minh adepten stroomde door de stad. Als student in Amsterdam had ik de demonstraties (“Ho, Ho, Ho Chi Minh”) sceptisch gevolgd.

Hanoi? Of toch niet?

Nu was het zover, Saigon was gevallen en de gerontocratie in Hanoi vierde feest.

Een in de laatste weken in Nairobi opgelopen geelzucht gooide helaas roet in het eten. Ik mocht voorlopig niet naar de tropen. Mijn onbezonnen, maar dringende verzoek toch maar te mogen afreizen, (ik had al wat beginselen van die gekke toontaal geleerd) mocht niet baten. Ik wist wel dat je met een recente geelzucht voorzichtig moest zijn met alcohol. Ik was dan ook tijdelijk geheelonthouder geworden. Een verre voorganger was met hepatitis in Saigon zelfs chronisch ziek geworden. Bovendien: een koud klimaat zou me nu goed doen. Het werd Moskou. Later zou ik alsnog wel eens in Vietnam kunnen dienen, zo troostte de personeelsdienst me (hetgeen ook is uitgekomen). In Moskou hoorde ik dat het werk in Hanoi niet gemakkelijk was geweest: de bureaucratie was er traag, de lokale contacten schaars en de taal moeilijk. Naar Nederland bellen was praktisch onmogelijk. Inkopen deed men in het zo’n 1000 km zuidelijker gelegen Bangkok.

Moskou

Na aankomst in Moskou, logeerde ik in hotel Ukraina, een spectaculair gebouw uit het Stalin-tijdperk, gelegen aan de rivier de Moskva. Een ander licht, een andere kleurschakering. Ook hier ongedierte in de eetzaal, dat wil zeggen, als je daar überhaupt terecht kon, want juist in de tijd dat ik er logeerde was er een partijcongres gaande. De zaal zat meestal vol met congresgangers, zodat ik leerde om al om halfzeven ’s morgens te ontbijten en om vijf uur ’s middags te dineren. De dikke dezjoernaja (etagedame) bracht me om zes uur ’s morgens thee op de kamer. Soms lukte dat vroege dineren niet en ging ik met een knagend gevoel naar bed. Op de kanselarij, gelegen in een afgelegen klein straatje, waren de omstandigheden evenmin erg luxueus. Ik hield kantoor in de donkere onderaardse krochten van het bijgebouw, het voormalige bediendenvertrek. Vanuit een smal raampje, ter hoogte van het plafond, kon ik nog net de zwart glimmende politielaarzen zien van de militia, die voor de ambassade posteerde. Een deprimerend uitzicht. De Chef de Poste werkte in het hoofdgebouw ernaast, op de eerste verdieping. Die etage noemden we: “boven de boomgrens”. Dat hoofdgebouw was een stadspaleisje dat een Russische aristocraat ooit voor zijn maîtresse had gekocht. De werkkamer van de ambassadeur bevond zich in de voormalige huiskapel. Om daar te komen, moest je de open binnenplaats over. De sport bestond er uit om bij min twintig graden Celsius zonder jas over die binnenplaats te wandelen. Iedereen deed dat. Pas wanneer het kouder was dan twintig garden (de minus lieten we maar achterwege, dat sprak vanzelf), mocht je een hoofddeksel (de Russische “chapka”) dragen.

Het verschil

Wat deden we daar nu de hele dag? De Sovjet-Unie was net drie jaar eerder Afghanistan binnengevallen. De Olympische Spelen in Moskou van 1980 waren internationaal geboycot. Het aanhalen van de banden werd niet gestimuleerd door Den Haag. Bezoek van zakendelegaties werd regelmatig afgeblazen. Visumproblemen of gecancelde vluchten. Toch waren we enorm druk, al was het alleen maar omdat alles wat je deed meer tijd kostte dan normaal. In de residentie van de ambassadeur bevond zich de enige telefoon, waarmee naar Nederland gebeld kon worden. Dit deden we slechts in hoogst uitzonderlijke gevallen, hooguit één keer per maand. De ambassadeur moest daar uiteraard toestemming voor geven, waarbij je ook de reden van je telefoontje naar Nederland moest vermelden. Die reden moest wel dringend zijn. Onze inkopen deden we in het zo’n 1000 km noordelijker gelegen Helsinki. De Sovjet bureaucratie was langzaam, de lokale contacten schaars, de taal moeilijk. Niet zo veel verschillend dus van de situatie in Hanoi, dat ook wel “klein Moskou in de tropen” werd genoemd. Het heeft voor mijn leerproces niet zo veel uitgemaakt: Hanoi of Moskou.

Niger

Sun, 03 Sep 2023 22:13:56 GMT

Niger, een ver land waar democratie altijd al een dekmantel was voor de macht van het leger. Waar de 'Assemblée Nationale' (parlement) en zelfs de regering tot aan de recente coup, een systeem in stand hielden van veel praten en schone schijn. Dat is voorbij en 'oude vriend' Frankrijk moest gehaast vertrekken. Maar welke nieuwe 'grote broer' komt hen ditmaal bevrijden van het islamitisch extremisme?

Niger

In het hotel in Niamey veel Fransen, van het type dat een strafblad in eigen land ontvlucht is. Open hemd, gouden ketting, duur horloge, strakke broek, zonnebril (ook binnen), vetkuif strak naar achter gekamd en een snorretje, Gauloises zonder filter. ’s Avonds meestal te vinden in het onderaardse Casino van het hotel, veelal in gezelschap van een lokale schoonheid. Pastis met veel ijs, terwijl het fotomodel aan een paars drankje nipt.

Het was ongeveer zes uur rijden, van Ouagadougou naar Niamey. Een saaie route door steppe en woestijn, niets te zien. IJkpunt was de stad halverwege, Fada Ngourma, waar ook helemaal niets te beleven viel. Iedere drie, vier maanden ondernam ik deze tocht, die eindigde in het ‘Grand Hotel du Niger’ aan de oever van de rivier de Niger in Niamey. Vanuit Ouagadougou in Burkina Faso waren we nu eenmaal mede-geaccrediteerd in Niger. Vanuit je hotelkamer had je een prachtig uitzicht op de brede rivier en de majestueuze brug die over de Niger was gebouwd. Over die brug liepen meer kamelen dan dat er auto’s reden. Tegen zonsondergang, die altijd vroeg intrad, was het vage rode zonlicht vermengd met het opstuivende woestijnzand filmisch mooi. Mijn taak was het schrijven van een rapport over de binnenlandse politieke situatie in het land. Omdat ik daar niets van wist, was ik voor mijn informatie afhankelijk van onze honorair consul, een Nederlander die al jaren in Niamey woonde. Nauwelijks meubels in zijn zitkamer, wel veel lege flessen her en der. Niets zo deprimerend als blanke armoede in zwart Afrika. Zijn werkzaamheden waren niet extreem belastend: de belangen behartigen van de enkele Nederlander, een halve man en een paardenkop, die daar woonde, een enkel waterputten-project voor ontwikkelings-samenwerking, soms een vraag van een journalist.

De consul was een groot whiskyliefhebber en getrouwd met een lokale Touareg-prinses. Deze, altijd in een lang blauw gewaad gehulde, dominante vrouw was lid van de “Assemblée Nationale”, het lokale parlement. Dit gremium kende ongeveer twintig politieke partijen, verdeeld over zo’n honderdzeventig parlementariërs. De prinses was ook parlementsvoorzitter geweest en kende daarom tal van roddels die het politiek bedrijf sappig maakten. Zo kwam ik heel wat nuttigs te weten voor mijn rapportage. Nuttigs? Nou nee, niet echt. Het werd me al snel duidelijk dat de werkelijke macht niet bij het parlement lag, zelfs niet bij de regering. De rauwe werkelijkheid achter de voorbeeldige constitutie gaf het leger in Niger de werkelijke macht in het land.

Dat leger leek wel meer vlagofficieren te hebben dan de Franse strijdkrachten. Met die typisch Afrikaanse barokke uniformen. Felle kleuren, rood en geel, van de talrijke onderscheidingen. Sommigen van hen hadden hun opleiding in Saint-Cyr genoten, maar echte vrienden van Frankrijk waren ze nooit geworden.

Er is dus niet zoveel veranderd in de afgelopen vijfendertig jaar. Na militaire staatsgrepen in buurland Burkino Faso en in Mali is nu Niger aan de beurt. De hele Sahel in uniform. De Franse ambassadeur in Niamey kreeg onlangs 48 uur om zijn biezen te pakken en het Franse legercontingent (1500 soldaten met tanks, vrachtwagens, vliegtuigen, waaronder de Mirage 2000) heeft eveneens het consigne gekregen spoedshalve te vertrekken. Niamey laat daarbij zijn tanden zien met gevaarlijke gevechtsvliegtuigen (A-29’s Super Tucano’s) die geleverd zijn door die andere junta’s in Ouagadougou en Bamako. Ook het zuidelijker gelegen Gabon doet sinds kort mee. De vraag is wie het vacuüm na het vertrek van de Franse ‘képis tricolores’ (door president Macron eufemistisch “ré-équilibrage” genoemd) gaat opvullen. Moskou en Bejing concurreren om de eerste plaats. Bestrijding van het islamitisch extremisme is daarbij het meest voor de hand liggende excuus. Maar vlak ook de Amerikanen niet uit. Wie dan denkt aan Lybië, Irak of Afghanistan, moet maar even zijn mond houden.

Ach, ik had het toentertijd misschien al kunnen voorspellen. Maar zoals altijd, ontneemt nabijheid het zicht op het grotere geheel.

Triëst en Italo Svevo

Fri, 01 Sep 2023 16:47:08 GMT

What's in a name? Laten we ons beïnvloeden door een naam? Natuurlijk doen we dat. Omdat meestal de naam ook daarvoor gekozen is. Maar soms zet een naam ons op een dwaalspoor......

Triëst of Trieste, zoals de Italianen zeggen, is niet zo droevig als de naam doet geloven. Integendeel. Triëst bruist van het leven op de talloze terrassen in de schaduw van statige Habsburgse gebouwen, op grote en kleine pleinen, langs het Canal Grande of in het Joodse ghetto. Wij verbleven op de terugweg naar Nederland een paar dagen in deze stad en ter voorbereiding had ik Confessions of Zeno ter hand genomen van Italo Svevo; niets is immers leuker dan lezen op locatie.

Zvevo schreef tussen 1892 en 1920 en geldt als de meest vooraanstaande Italiaanse Modernistische schrijver, geïnspireerd door de theorieën van Freud, die ook vaak in Triëst – Wenen aan Zee – kwam. Aanvankelijk hadden zijn boeken en verhalen weinig succes, maar na het contact tussen Zvevo en James Joyce en diens grote waardering voor zijn werk, werd Svevo ontdekt door de Italiaanse critici van zijn tijd. James Joyce verbleef met tussenpozen in Triëst tussen 1905 en 1920 om les te geven aan het Berlitz instituut, waar hij Svevo ontmoette. Van Joyce is de uitspraak ‘…mijn ziel ligt in Triëst.’ Zijn standbeeld staat aan het Canal Grande.

Er staan meer bronzen standbeelden van schrijvers die in Triëst gewoond hebben: de proto-fascistische dandy Gabriele d’Annunzio, de dichter Umbert Saba en natuurlijk Svevo zelf. Claudio Magris, ook geboren in Triëst, moet nog even wachten tot hij de Nobelprijs wint. Van de Sloveense schrijver Boris Mahor, de oudste Holocaust-overlevende - nu 108 jaar oud – die vele jaren in Triëst gewoond heeft nadat Istrië geannexeerd was door eerst Italië en daarna Joegoslavië, staat al een standbeeld in Ljubljana.

Triëst noemt zich graag de literatuurhoofdstad van Midden Europa. Het moet gezegd worden, de stad stikt van de boekwinkels en stalletjes met tweedehands boeken en … ook belangrijk als je rustig die Confessions of Zeno wilt lezen, er zijn koffiehuizen te over. Hausbrandt en Illy hebben hier hun bakermat.

Stilte

Mon, 28 Aug 2023 21:40:58 GMT

Stilte is niet alleen het ontbreken van geluid, het is soms het weglaten van datgene wat niet gezegd mag worden of gezegd hoeft te worden. Stilte is dan het behoud van vriendschap en waardigheid.

Op bezoek bij de Susuhunan (vorst) van Solo op Java, Pakubuwono XII, drager van de keizerskroon van Surakarta. Hoewel deze vorst als luitenant-generaal na de Tweede Wereldoorlog tegen de Nederlandse koloniale machthebber had gestreden, ontving hij tijdens het staatsbezoek van koningin Beatrix aan Indonesië in 1995 uit haar handen toch het Grootkruis in de Orde van Oranje Nassau.

Een beleefdheidsvisite. Vijftig jaar na de oorlog. De Susuhunan is inmiddels bejaard en breekbaar, maar nog niet uitgediend. Zijn bewegingen zijn langzaam. Zijn handen lijken wel tweehonderd jaar oud. Zeker van zichzelf en statig, met de uitstraling van een dédain voor alles om hem heen. Toch weet je: hij houdt van ons, Nederlanders. Vorm is voor hem tijdens zo’n bezoek alles, inhoud is niets. Het bezoek vindt weliswaar plaats, maar gesproken wordt er heel weinig. Een visite zonder uitwisseling van woorden. Een nauwelijks hoorbare welkomstgroet. De geluiden op de aangrenzende binnenplaats, die waren er tenminste nog, karrenwielen over grint, geroep van kinderen, die geluiden zorgden ervoor dat de ontmoeting in de pendopo van het paleis niet ijselijk of absurd werd. Het gezicht van de vorst werd bij iedere beweging gekreukelder en mooier.

Hoe lang houd je zoiets vol? Twintig minuten, dat is de tijd die voor een beleefdheidsbezoek staat. Glimlachen, het hoofd knikken, schuin naar boven kijken, naar het dak van de pendopo, naar beneden kijken, naar de punten van je schoenen. De stilte is hier geen afwezigheid van geluid, maar het is afwezigheid van de vraag. Twee of drie vraagjes, dat mag wel. Gezondheid, familie. Antwoorden in de vorm van een hoofdknik en een glimlach. Pakubuwono XII had zeven vrouwen, bij wie hij vijftien zonen en eenentwintig dochters verwekte. Vragend naar de familie werd zijn glimlach nu iets guller, maar hij wijdde er geen woorden aan.

Omdat je van tevoren wist dat het zo zou lopen, werd het niet beklemmend of pijnlijk. Integendeel, het gaf een gevoel van achting en onderlinge waardering. Een cultuur zonder overbodigheden, maar wel vervuld van warmte en vriendschap. In stilte, ja in stilte. Die stilte had een functie: het vermijden van gevoeligheden, het omzeilen van problemen. Je komt in vriendschap en je vertrekt in vriendschap. Als we de onzin van het gesproken contact tussen westerlingen onderling zouden wegschrappen, dan zou er misschien maar vijf procent essentie overblijven. Wat een knappe discipline om je op die essentie te concentreren, de rest weg te laten, maar toch samen te zijn. Ongezellig? Dat hangt er maar van af. Het diepere wezen van gezelligheid is nu juist de stilte. Je kijkt elkaar aan en je weet: het zit goed. De wereld draait, de stilte zet de tijd stop, alles klopt, een gesloten wereld en daarmee vergeleken zijn al onze dagelijkse besognes klein en onbeduidend. Stilte als bron en als vervulling tegelijkertijd.

Cloak and Dagger

Wed, 19 Jul 2023 10:33:56 GMT

I spy with my little eye..... Lang niet alles is wat het lijkt. Volgens sommigen is zelfs niets wat het lijkt. We schrijven 1953, locatie de Witte. Is het een borrel op het terras of is zelfs dat niet wat het lijkt......?

Augustus 1953, het Paviljoen von Wied

“Joost, kunnen we het zo even hebben over G.?”

G? Joost moest even graven in zijn geheugen. Ja natuurlijk, vorige week had G. zich ’s-ochtends vroeg bij de directie gemeld. G. had de avond tevoren onverwachts bezoek gehad van ene Firu van de Roemeense ambassade. G was een stateloze ingenieur van Roemeense origine die twee jaar eerder naar Den Haag was gehaald op voorspraak van de vroegere directeur van de Roemeense vestiging van Shell. Blijkbaar had deze Firu van de Roemeense ambassade aan G. een baan als technisch directeur bij een Roemeens oliebedrijf in Rotterdam aangeboden. Toen G het aanbod afwees, had Firu hem bedreigd met zijn familie in Roemenië. G had voet bij stuk gehouden en Firu was onverrichterzake vertrokken. G. had de situatie niet helemaal vertrouwd en had de volgende dag onmiddellijk de directie van Shell geïnformeerd.
G was gespecialiseerd in het verbeteren van raffinageprocessen, sterker nog hij was dé ontwikkelaar van state of the art technologie. Dus had de directie van Shell onmiddellijk de BVD geïnformeerd. Zij vermoedden dat de Roemenen vooral in de kennis van G. geïnteresseerd waren en vroegen zich af of Firu alleen G. had benaderd of misschien ook andere Shellmedewerkers.

Joost besloot zijn makker Ruud een beetje te plagen en hem nog even in spanning te houden over de vraag of hij hem zou kunnen helpen met de zaak G.

“Hmmm, vaag, ik denk dat ik een ‘slappe thee’ nodig heb om mijn geheugen op te frissen.”

“Dat gaan we regelen.”

Met die woorden wandelde Ruud het Paviljoen in, Joost alleen achterlatend. Dat was nou ook weer niet de bedoeling. Zelf had hij weinig zin om naar binnen te gaan. Ze hadden net een lezing bijgewoond over ‘De Nederlandse spraakkunstenaars uit de 16de tot de 18de eeuw’. Niet bepaald een onderwerp waar hij warm voor liep. Lid worden van de taalkundige tafel was Ruuds idee geweest. Joost had indertijd, toen ze hadden bedacht dat een gemeenschappelijke tafel een uitstekende dekmantel zou zijn voor hun geheime overleggen, geprobeerd Ruud over te halen samen lid te worden van de whiskytafel, maar toen Ruud op de kleine blauwe knoop in het knoopsgat van zijn jasje had gewezen, had hij begrepen dat dat niet bepaald een goed idee zou zijn.

“Ik moest u alvast een verfrissing brengen had meneer Ruud gevraagd.” En daar stond Daan met een dubbele single malt voor zijn neus.

Genietend van zijn ‘slappe thee’ beschouwde hij de olietankers die voor de kust lagen te wachten tot ze de Rotterdamse haven in mochten varen. Vreemd eigenlijk dat het Nederlands geen eigen woord kende voor tankers maar klakkeloos het Engelse woord had overgenomen. En dat terwijl petroleum en het vervoer ervan toch niet bepaald onbelangrijk was voor de Nederlandse economie.

“En Joost, smaakt je “slappe thee?”

“Beter, nu jij er ook bent, Ruud.”

Joost wist natuurlijk allang dat de BVD ‘correspondenten’ binnen Shell had, Shell medewerkers die door de BVD waren ingehuurd om verdachte mensen in de gaten te houden, ja zelfs uit te horen. Soms, als hij door het kantoor aan de Carel van Bylandtlaan liep, vroeg hij zich af wie een correspondent was en of ze ook over hem moesten rapporteren en wat ze dan over hem rapporteerden. Naar aanleiding van de zaak G. had de BVD een ‘correspondent’ ingeschakeld om meer over G. te weten te komen en blijkbaar was de ingeschakelde ‘correspondent’ met nogal boude stellingen over G. komen aanzetten. G. zou een onbetrouwbare bangerik zijn, aldus deze ‘correspondent’. En de ingenieur zou nauwelijks familie in Roemenië hebben, alleen schoonouders met wie hij geen contact meer had. De ‘correspondent’ had zelfs het vermoeden uitgesproken dat G. het verhaal had verzonnen om zo promotie binnen Shell te maken. De ‘correspondent’ was recent geworven door de BVD als zodanig en Ruud wilde blijkbaar zijn betrouwbaarheid bij Joost checken.

“Ruud, ik begrijp je vraag. Zal ik eens bij MFD, dat is de afdeling waar G. werkt, rondwandelen, kijken wat ik kan oppikken? Dan meld ik me bij de volgende boeiende lezing van deze tafel met mijn bevindingen.”

September 1953, het Pleingebouw.

Toen de tafel een maand later weer bijeenkwam, kon Joost nauwelijks wachten tot de lezing was afgelopen om met Ruud te delen wat hij te weten was gekomen.

“Ruud, ik ben erg benieuwd hoe jullie je ‘correspondenten’ uitzoeken. Dit is het eerste wat ik hoorde: G. heeft nog heel veel familie in Roemenië waar hij ook veel contact mee onderhoudt getuige het feit dat hij bijvoorbeeld iedere week een rondje maakt langs alle secretaresses op de Carel van Bylandtlaan om kousen met ladders in te zamelen. Die kousen stuurt zijn vrouw naar de oudste broer van G. in Roemenië. Zo kan deze in zijn onderhoud voorzien: hij haalt de ladders op en verkoopt de gerepareerde kousen. Dus op dit punt klopt het verhaal van je ‘correspondent’ al niet. Maar er is meer. G is volgens iedereen een briljant ingenieur, helemaal geconcentreerd op het vinden van slimmere procedés in de raffinage. Duidelijk volstrekt niet geïnteresseerd in promotie naar een managementpositie. En hij is een ongelofelijk loyale Shell employé. Zowel in Roemenië als in Israël heeft hij alleen voor Shell gewerkt. Ik heb de man gesproken die hem in Roemenië heeft aangenomen. Voor een bangerik heeft hij wel heel gevaarlijke stunts uitgehaald onder de neus van de Duitsers om de Britten te helpen raffinaderijen stil te leggen zodat geen Roemeense olie Duitse tanks meer vooruit zou helpen.”

Hij krijgt medelijden met Ruud. Die zat er bijna verslagen bij.

“Weet je zeker dat je niet iets sterkers dan water wilt drinken? Ik ben namelijk nog niet klaar.”

Het was voor het eerst in zijn leven dat iemand pure tomatensap als sterk categoriseerde.

Toen de tomatensap en de single malt waren bezorgd vervolgde Joost het verslag van zijn bevindingen:

“Ik ga je een dichtgevouwen papiertje geven. Daarop staat, denk ik, de naam van je zogenaamde correspondent. Je hoeft het te bevestigen noch te ontkennen.”

En terwijl Ruud het papiertje openvouwde, vroeg hij hem heel onschuldig:

“Wil je weten waarom ik denk dat deze meneer betrokken is?”

Ruud’s knikje was nauwelijks merkbaar, maar voldoende voor hem om door te gaan.

“G. heeft zo z’n onhebbelijkheden. Ondanks het feit dat hij duidelijk had aangegeven zijn kamer niet met anderen te willen delen, heeft zijn baas een driekwart jaar geleden iemand op zijn kamer geplaatst. Laten we hem X noemen. G heeft zijn ongenoegen op twee manieren geuit: door X volledig dood te zwijgen en door hem letterlijk uit te roken. Hij stak de ene zware sigaret met de vorige aan. Je begrijpt X is net zolang bij zijn baas gaan klagen tot hij mocht verhuizen, weg uit dit rokershol. Hij heeft het G echter ernstig kwalijk genomen. Verscheidene mensen bij MFD hebben X horen zweren dat hij wraak zou nemen.

Zou het kunnen dat X jullie verzoek om informatie over G. dankbaar heeft gebruikt om wraak te nemen?”

Homeopathische verdunning

Sun, 16 Jul 2023 10:37:13 GMT

Tijdens onze reizen pleeg ik een brief aan Beminden en Bevrinden te sturen over onze wederwaardigheden. Hierbij een excerpt uit mijn brief na ons bezoek aan het uiterste puntje van voormalig Nieuw Guinea, afgelopen februari.

Indonesië is sinds een paar jaar bezig haar bankbiljetten te vervangen, niet met drie nullen eraf, maar gewoon 1.000 Roepia is 6 cent. Er zijn trouwens ook muntjes van 100 Roepia in omloop, die waarschijnlijk minder waard zijn dan ze kosten om te slaan en in omloop te brengen. Ik heb even nagekeken wie er tegenwoordig op die briefjes staan. Het zijn allemaal ‘helden van de republiek’, maar na de vechtersbazen uit de vorige serie, zijn het nu nogal kleurloze bureaucraten. De uitzonderingen zijn Cut Meutia, de laatste verzetsstrijdster uit Atjeh, en Frans Kaisiepo, een vrijheidsstrijder uit Nieuw-Guinea die op het biljet van IDR 10.000 prijkt, over wie straks meer.

Onze reis begon met een 6-daagse boottocht in Raja Ampat, een groep paradijselijke eilanden op het uiterste west-puntje van Irian Jaya (ook wel bekend als Nieuw-Guinea). Ik weet niet hoe jullie denken dat Irian Jaya eruit ziet, maar het ziet er inderdaad zo uit als je denkt dat het eruit zal zien. Dat is natuurlijk onzin, want we hebben alleen maar een beetje in Sorong (tweede stad) rondgeslenterd, maar goed, we waren niet verrast door wat we zagen.

Het grappige is dat Kaisiepo - de enige Papoea die aanwezig was tijdens de Malino-conferentie (zoek maar even op op Wikipedia) - heeft voorgesteld om Nieuw-Guinea voortaan “Irian” te noemen, wat in zijn eigen Biak-taal ook “warme plaats” betekent. Maar stiekem was Irian een acroniem voor “Join Republic Indonesia Anti Netherlands”. Toen bleek dat Irian in het Arabisch “naakte mens” betekende, werd het Papua Barat, maar dat heeft nooit een grote vlucht genomen. Kaisiepo hees al op 31 augustus 1945 (pikant: koninginnedag) de rood-witte vlag van de jonge republiek. Hij bleef zich inzetten voor de aansluiting van Nieuw-Guinea bij Indonesië, zat tussen 1954 en 1961 in het Nederlandse cachot en werd in 1963 gouverneur van Irian Jaya.

De ouderen onder jullie kunnen zich wellicht nog de overgave van Nieuw-Guinea herinneren in 1961, afgedwongen door de VS, door toedoen van Robert Kennedy, en de VN. Als voorwaarde werd gesteld dat Indonesië het land klaar zou maken voor een volksstemming volgens internationale maatstaven over aansluiting of onafhankelijkheid in 1969. Indonesië kwam er mee weg om het Javaanse “moesjawara”-systeem in te voeren voor dit referendum. Dat wil zeggen een Raad van Afgevaardigden van 1.025 personen die zo’n 800.000 Papoea’s representeerden. Op weinig subtiele wijze wisten de Indonesiërs deze Raad te vullen met vazallen en geldelijk beïnvloedbare Papoea’s. De uitslag laat zich raden. In 2017 werd een petitie, ondertekend door 60% van de inmiddels 3 miljoen Papoea’s, het land uitgesmokkeld en aan de VN voorgelegd, maar zonder resultaat. Inmiddels is Indonesië al jaren lang bezig de Papoea’s homeopathisch te verdunnen.

De migratiepolitiek berust erop om Java te ontlasten en (moslim)Javanen naar Irian Jaya te sturen. Daar komt bij dat we in Sorong veel kerken en weinig moskeeën hebben gezien. De luchthaven is zelfs vernoemd naar een lokale predikant en zendeling, Domine (met 1 ‘e’) Eduard Osok. Geografisch en cultureel hoort Irian Jaya ook helemaal niet bij Indonesië. Het ligt aan de andere kant van de befaamde Wallace-lijn en heeft meer met Polynesië dan met het oude Sunda te maken. Maar goed, hetzelfde geldt voor Celebes en de eilanden ten oosten van Bali.

Terwijl wij in de wateren van N-G, I J of P B voeren, werd de Nieuw-Zeelandse piloot van een vliegtuigje gekidnapt, die in de binnenlanden een aantal bouwvakkers moest ophalen. De kidnappers waren leden van de gewapende arm van de “Organisasi Papua Merdeka” die af en toe hit-and-run aanvallen uitvoert in een uitzichtloze vrijheidsstrijd.

Het plunderen van de bodemschatten (goud en koper) is een extra bron van onlusten. Pas sinds een paar jaar krijgen de Papoea’s een deel van de opbrengsten die de regering opstrijkt, de Indonesische pendant van Groningen.

Zo te zien zijn er nog interessante bankbiljetten te verwachten van vrijheidsstrijders in Indonesië.

Kruisbestuiving

Tue, 11 Jul 2023 21:43:47 GMT

Als een onderzoeker gefascineerd raakt is geen brug te ver, geen berg te hoog, dan moet het onderzocht worden. Lees hier de symbiose van pure interesse, intellectuele honger en een neerlandica. Geniet en leer tegelijkertijd.

Jacobus Henricus Meerwaldt, zendeling onder de Toba-Batak

Kruisbestuiving

Jasmijn Derckx publiceerde in maart 2022 haar boek Theodoor en vertelde daarover in onze schrijverstafel. Het leek me geweldig interessant en ik kocht het boek nog diezelfde avond. In deze familiegeschiedenis van de Van Ravenswaaijs komt als voorouder Carl von Hoeffen voor, zendeling voor het Rheinische Missions Gesellschaft op Borneo. Daarover vertelde Jasmijn niet veel en dat intrigeerde me. Ook mijn overgrootvader was zendeling voor het RMG geweest, maar dan op Sumatra. Het plan kwam op om over dat werk wat meer uit te zoeken en onderstaande blog is het resultaat.

Jacobus Henricus Meerwaldt, zendeling onder de Toba-Batak

Inleiding

De hele achttiende eeuw door hadden de Nederlanders en de Britten elkaar het bezit van de koloniën in Indië betwist. Pas met het Londense Traktaat van 17 maart 1824 was een eind gemaakt aan de geschillen. De Britse bezittingen op Sumatra werden overgedragen aan Nederland. De Britten sloten hun kantoor in Atjeh, maar de Nederlanders mochten volgens afspraak niet proberen dit gebied in te lijven. Het moest een zelfstandig sultanaat blijven. Wel moesten ze verzekeren dat handel en veiligheid niet in gevaar gebracht zouden worden door de Atjeeërs.

Op zijn beurt verzekerde Nederland dat Singapore Brits mocht blijven en gaven ze alle bezittingen in India en Malakka op. Al gauw bleken de Nederlandse koloniale ambities van regelmatige export van koffie en suiker naar het moederland bijgesteld te moeten worden, doordat de prijzen op de wereldmarkt drastisch gedaald waren door import uit de Caraïben en Latijns-Amerika. Het Nederlandse begrotingstekort nam flink toe, want op Java moest eerst geïnvesteerd worden in de infrastructuur om die producten te kunnen vervoeren. Door dit alles meende het moederland aan inlandse boeren geen rechtvaardige prijzen te kunnen betalen, wat wel was beloofd.

Java

Nederland bleek ook militair helemaal niet toegerust om zo’n groot gebied in bedwang te houden. De troepenmacht was veel te klein om de vorsten van de verschillende gebiedjes onder controle te krijgen. Dat leidde tot een grote opstand, de Java-oorlog, die Nederland alleen maar met de grootste moeite kon onderdrukken. Uiteindelijk stierven tussen 1825 en 1830 15.000 Nederlandse militairen en maar liefst zo’n 200.000 Javanen.

De oorlog betekende het einde van de oude machtsverhoudingen. De poging van de traditionele elite om de Javaanse cultuur te herstellen en een einde te maken aan de Nederlandse aanwezigheid in de kolonie was mislukt, maar de Nederlandse financiën waren totaal uitgeput. Daar moest een nieuw plan voor komen. Koning Willem I liet zich overtuigen door de oud-militair Johannes van den Bosch, dat de organisatie in Nederlands-Indië op heel andere voet geschoeid moest worden dan dat kleine particuliere initiatief van inheemse boertjes. Dat zette geen zoden aan de dijk. Willem I zag wel wat in die plannen en benoemde hem in 1828 tot gouverneur-generaal. Ook maakte hij hem meteen maar tot graaf.

Lees verder, veel verder

Het land ver weg

Tue, 11 Jul 2023 21:25:29 GMT

Het meisje kan uit het land zijn, maar het land gaat nooit uit het meisje. Zelfs als je er nog nooit bent geweest, zit het land van je voorvaderen in je DNA. Laat het daar zitten, het is goed, het is wie je bent.

Het Land Ver Weg

Dat land, daar ben ik mee verweven.

Ik ben er mee opgegroeid, de fotoalbums met de in het wit geklede mensen liggen in een la in mijn studeerkamer.

Het zijn mijn bet-, over- en grootouders en mijn moeder, omringd door verdere familieleden.

In mijn boekenkast staan de boeken met verhalen en afbeeldingen over hun geboortegrond.

Ik ken het land alleen uit verhalen, zelf ben ik er nooit geweest.

Wel bijna een keer, met een groot familiegezelschap, terug naar de roots, als koningen werden zij onthaald in dat land van nu.

Maar het lot besliste anders, want nieuw leven diende zich aan.

Haar geboortebeker werd door haar grootmoeder dan ook gekocht en gegraveerd daar in dat verre land. Nina…als in het slaapliedje Nina Bobo.

Een bijeenkomst werd jaarlijks georganiseerd en daar trof de familie elkaar met verhalen van toen en nu, de Kumpulan.

En werd het verleden in kaart gebracht en besproken, gedocumenteerd, een stichting werd opgericht en uiteindelijk werd het archief overgedragen aan het Nationaal Archief.

Dat overweldigende groene land, die ongelijke liefdesgeschiedenis die in tranen en geweld eindigde.

Hier dringt zich de vergelijking op.

Alleen door bitterheid en wrok zijn nauwe banden te verbreken, die geen toekomst meer hebben en pijnlijk worden.

Ook al had men zich voorgenomen de ratio te laten prevaleren.

Later volgen dan de excuses, wat overblijft is nostalgie en hoe het beter had gekund en gemoeten.

Dat land ver weg, ik spreek de taal niet, slechts enkele woorden en uitdrukkingen die door het dagelijks Nederlands verweven werden.

Treffend is wat er soms te lezen valt boven een overlijdensadvertentie van mensen daar geboren..

“De zon in het Oosten gerezen

Daalt in het Westen neer

Er valt geen scheiding te vrezen

De zon keert altijd weer

Als onder de sterren in het Westen

Ons leven is volbracht

Zegt ook het land in het Oosten

Zijn kinderen goede nacht”

Het land ver weg, daar in het Oosten, er is afscheid genomen, gedwongen, het kon niet anders, het werd onmogelijk maar het is doorgegeven in de genen van het nageslacht.

Dat land van de mensen van toen uit de fotoalbums bestaat niet meer, Nederlands-Indië.

Dat land ver weg is nu de Republik Indonesia.

Tidak mengapa, soedah..

Een appartement in Moskou

Sun, 11 Jun 2023 23:15:04 GMT

Wie woonden er in Tretjaya Tverskaya Yamskaya? Het kleinste Nederlandse appartement buiten Nederland. Eén van de oud-bewoners roept op tot een reünie. Huurders aller tijden, verenigt U!

Een appartement in Moskou

Het kleinste appartement dat het Ministerie van Buitenlandse zaken wereldwijd huurde, bevond zich aan de “Tretjaya Tverskaya Yamskaya”. Dit was een obscuur achteraf zijstraatje van de toenmalige “Oelitsa Gorkowo”, de straat die nu, als de huidige verkeersader “Tverskaya”, naar het Rode Plein meandert. Twintig minuten lopen van het Bolsjoi Theater. Het was een relatief laag gebouw van vier verdiepingen, waarvan de tweede etage door de Nederlandse ambassade werd gehuurd. Op de begane grond woonde de militair attaché van Algerije, een kolonel. Recht boven ons op de derde verdieping was de manager van Swiss Air gehuisvest, een man van wel 120 kilo. Terwijl bovenaan op de hoogste verdieping de Franse adjunct-militair attaché zijn woning had. Dit was een kleine sportieve verschijning, eveneens een kolonel, die zelden sprak.

De achterzijde van deze appartementen zag uit op een kleine binnenplaats, de “dwor”, waar de bewoners hun auto konden parkeren. Er bleef dan nog net genoeg plaats over om wat tennisballen tegen een klein muurtje te slaan. Bij de achteringang van de “dwor” stond een klein houten politiehuisje, waarin meestal, maar lang niet altijd, een Militsia zat. Deze noteerde trouw wanneer een van de bewoners het pand verliet en wanneer betrokkene weer thuiskwam. Buitenlanders woonden in Moskou nu eenmaal altijd gedwongen bij elkaar in speciaal daartoe ter beschikking gestelde flats. Ál deze flats hadden een Militsia voor de deur, die het ‘va-et-vient’ van de bewoners en vooral ook van bezoekers controleerde.

Ons appartement was niet alleen het kleinste van de veelal uiterst lelijke wooncomplexen voor buitenlanders. Omdat het een beetje verscholen lag achter de hoofdverkeersader, hadden gasten ook nog eens moeite het te vinden. Het straatje zelf was ’s avonds vaak slecht verlicht en de lampen in de aankomsthal van het appartement waren nogal eens defect. Als gast moest je je dan niet laten intimideren door de onheilspellende sfeer die dit halfduister opriep. Deze verscholen ligging had wel als voordeel dat bezoek niet heel erg opviel en via een portaal aan de voorzijde min of meer heimelijk naar binnen kon. Aldus werd dit appartement ook gebruikt voor de ontvangst van politieke dissidenten.

Deze onopvallende ingang bleek niettemin een valse illusie van discretie te hebben gewekt, want bij een latere veiligheidscontrole bleek dat dit appartement meer dan andere diplomatenwoningen erg ruim voorzien was van afluisterapparatuur. Oei, oei, ik moest denken aan mijn Duitse oom, Stalingradveteraan, die, ooit bij ons op bezoek in Moskou, na het diner soldatenliederen was gaan zingen. Hij had zijn hymnes afgesloten met “roekie vjerch” (Russisch voor: “handen omhoog”). Ik hoopte maar dat zelfs de microfoons daar zo ontdaan van waren dat ze geweigerd hadden dit te registreren.

Eens in de zoveel tijd kwamen de Algerijn, de Zwitser, de Fransman en ik bij elkaar om onze huisvestingszaken te bespreken: een lekkage, een kapotte elektriciteitsmeter, een ontbrekende tegel in de hal, dat soort dingen. Onze invloed op de uitvoering van noodzakelijke reparatiewerkzaamheden door een protocolafdeling van het Sovjet-ministerie van Buitenlandse Zaken was weliswaar zeer gering, maar deze huiselijke bijeenkomsten hadden een soort verbroederingseffect. Al spoedig spraken we ook over andere onderwerpen, waarbij de regelmatig voor ons appartement posterende Militsia een vast onderdeel van het menu werd. Ging deze diender zijn boekje niet te buiten, wanneer hij onze Russische gasten om hun documenten vroeg?

Een bezoekende zakenman vertelde me eens dat hij bij nadering van ons appartement bang was geweest met een loden pijp van achter op zijn hoofd geslagen te worden. Deze zelfde man, die zijn geld in Bulgarije verdiend had, probeerde nu zijn commercieel geluk in Moskou. Aan zijn zakenrelaties had hij een Bulgaarse vriendin overgehouden, Snezhana, die hij soms meebracht, wanneer hij bij ons thuis genodigd was voor een borrel of diner. Snezhana was, als Bulgaarse, verontwaardigd dat zij, als niet-Russin, op de binnenplaats aan de procedure van document-controle werd onderworpen. Haar begeleider mengde zich met bravoure in de woordenwisseling met de Militsia. Hij speelde het zo hoog op, dat de arme Militsia Snezhana dan maar met een slap handgebaar ongecontroleerd liet doorlopen.

Het was precies een maand later, bij een volgende gelegenheid, dat onze zakenvriend met pijnlijk hoofd bij ons aanbelde. Ergens in het donker had hij kennelijk een onverwachte mep gekregen. De kwetsuur viel gelukkig erg mee, maar of er enig verband was met het gekibbel van vorige maand, dat hebben we altijd stiekem vermoed, maar nooit met zekerheid geweten.

Na ruim vijftig jaar huur heeft Den Haag met tegenzin de “Tverskaya Yamskaya” afgestoten in ruil voor een ruimere behuizing. Wonen aan de “Tverskaya Yamskaya” had altijd iets avontuurlijks gehad. Juist omdat het zo afwijkend was, voelde je je trots dat je er mocht wonen. Eigenlijk zouden alle collegae die nog in leven zijn en die dit appartement over de jaren ooit bewoonden, eens bijeen moeten komen om alle verhalen en legendes die eraan kleven, uit te wisselen. Een huisreünie! Laten zij, die dit lezen, zich melden. Ik organiseer het graag.

Drie flessen wijn

Sun, 11 Jun 2023 22:30:09 GMT

De waarheid is meestal het beste alternatief. Maar elke waarheid heeft vele gezichten. Het gaat erom dat je het beste alternatief van de waarheid kiest. En dan is het goed.

Drie flessen wijn

De klus zat er weer op. Eigenlijk was de oplossing heel simpel geweest. Waarom had hij zich er van tevoren zo druk over gemaakt? Waarom was hij ervan overtuigd geweest dat dit zijn Waterloo zou worden, deze raffinaderij van Reichstett-Vendenheim vlakbij Straatsburg, de stad waar hij lang geleden had gestudeerd aan de Ecole Superieure du Pétrol. Dat waren nog eens tijden geweest. Hij, de Hongaar, die zichzelf bij aankomst in Frankrijk Frans had geleerd, die gewoon in Brasov zijn middelbare school had doorlopen, was bij het toelatingsconcours als eerste uit de bus gekomen. En twee jaar later was hij als eerste geslaagd voor het eindexamen. Ze hadden hem onmiddellijk een onderzoeksplaats aangeboden. En hij had deze met dezelfde snelheid geaccepteerd. Natuurlijk zouden ze de plaats anderhalf jaar voor hem vrijhouden terwijl hij zijn militaire dienstplicht in Roemenië zou vervullen. Zonder dat zou hij niet meer kunnen terugkeren naar Roemenië, nooit meer zijn broer Bela zien of de dief van zijn hart, Bela’s dochtertje Martha.

Maar anderhalf jaar later, in 1934 stond de wereld op zijn kop. De crisis was verhevigd, werkeloosheid was zo een groot probleem geworden dat Frankrijk de positie van meestbegunstigde land voor Roemenië had ingetrokken en dat de Ecole hem dus ook niet meer kon aannemen. Uit arren moede had hij zich bij Astra Româna, Shell Roemenië, gemeld met een leugentje om bestwil dat hij nog een praktijkstage moest lopen in het kader van zijn studie. Het was hem gelukt zich zo onmisbaar te maken dat Shell hem na afloop van stage een heuse baan had aangeboden, terwijl elders in het bedrijf medewerkers met duizenden tegelijk werden ontslagen. En waar hij drie jaar eerder zijn neus zou hebben opgetrokken voor deze praktijkbaan, was hij nu dolblij. Kon hij eindelijk ook zijn zuster Maria ondersteunen. Die had zich bij de Communisten aangesloten en zichzelf daarmee uitgesloten van iedere mogelijkheid om een betaalde baan te vinden. In Roemenië stond communisme gelijk met bolsjewisten, gelijk met Rusland en Rusland was Roemenië ’s erfvijand.

Uiteindelijk was het praktijkwerk best interessant geweest, al ging zijn hart nog steeds uit naar echte research. Voor hem zat het er niet meer in, maar als hij zich niet vergiste had zijn dochtertje Daniëlla wel wat wiskunde aanleg en echt dom was ze ook niet. Hij zag haar wel naar Delft gaan en daarna het onderzoek in. Vanaf haar geboorte had hij daar geld voor apart gezet.

Maar vanavond ging hij eerst genieten in ‘au Crocodile’. Hij had indertijd zijn mooie resultaat gevierd in het toen nog sterloze restaurant. Leuk dat Philippe Preel, de directeur van de raffinaderij, hem had uitgenodigd. Wel een teken hoezeer hij hem uit de brand heeft geholpen.

Toen Alec de volgende dag de trein instapte realiseerde hij zich dat Philippe hem onbedoeld met een probleem had opgezadeld. Na een copieus diner dat gepaard was gegaan met interessante gesprekken over de groeiende macht van Arabische landen, en het gefluister in sommige wandelgangen over stilgehouden onderzoeken naar de CO2 uitstoot van fossiele energie en het effect daarvan op het klimaat, had Philippe hem drie prachtige flessen Chateau Lafitte Rothschild cadeau gedaan. Op zich geen probleem, hij mocht precies drie flessen wijn Nederland binnenbrengen zonder invoerrechten te hoeven betalen. Maar dat waren wel flessen van 70 cl en Philippe had hem drie magnums meegegeven. Natuurlijk had hij geen zin om invoerrechten te betalen, maar liegen tegen de douane met alle risico’s van dien was ook geen aanlokkelijk perspectief. Ondertussen naderde de trein de Nederlandse grens.

“Goedendag meneer, nog iets aan te geven?”

“Ik heb drie flessen wijn cadeau gekregen.”

“Geen probleem meneer, dat is precies het toegestane aantal. Goede reis verder.”

Oh deer

Fri, 09 Jun 2023 07:48:25 GMT

You won’t believe what happened to me on my way back.

I started noticing these signs warning you for deer jumping on the highway. That kind of reminded me of a warning I once heard about a deer actually hitting a car. Deer dead but car also total loss. Would Spanish insurances cover the damage? I mean my rental car looked quite new and quite expensive. What if a deer would hit this car?

When I walked into a restaurant at the side of the road a little later, still fretting about the insurance, the guy at the table next to me started chatting me up and since he actually spoke Dutch quite well, I decided to ask him about the insurance and the deer.

And he turned out to have an extraordinary story to tell which began with the fact that he had learned Dutch while doing business in Holland because of deer hitting cars. And no nothing to do with the business of insurance.

When he was young a deer did actually hit his car and died in the process. And even though the deer had not died of his fault, he had to do penance, the law considering deer weaker than a car.

And so the judge sent him to a big forest to take care of the deer in the forest for many years. While working with the deer in the forest he discovered the attraction carlights on the highway had for deer. So he started training them to do the opposite and stay away from carlights. When the deer understood the value of his lessons, they decided to share a secret with him. They took him to a dark place almost in the middle of the forest and there hidden under a thousand year old oak they showed him a tree that when tapped in the right way would give way to a juice similar to rubber if not much stronger and much more flexible. With that juice he had actually managed to manufacture something looking a bit like antlers that he could attach to each four sides of his car. Thanks to the form it could catch a deer before it would hit the car and thanks to the flexibility it would have it bounce back alive into the forest, thus at the same time saving its life and the car.

SP he decided to give on the idea of becoming a doctor, and decided to go into the of preventing. He went and studied chemistry and discovered the formula for this special ‘rubber’. When I did not immediately understand he got impatient and said:

“Not many deer get hurt by cars but lots of other animals including humans ones do. So I think every car should wear my protection antlers and that is how I got into contact with Nedcar in the Netherlands. They show interest and so does the Dutch government. Next step: pilot.

Moeder-overste

Sun, 14 May 2023 11:42:03 GMT

De titel Moeder-overste heeft meestal geen positieve connotatie; Streng en dogmatisch in de leer. Maar hoe streng (en hopelijk rechtvaardig) dan ook, ze waren niet dom! Want je moet intelligent zijn om intelligentie te herkennen.

Moeder-overste

Wie kent dit woord of fenomeen nog?

Moederdag voor alle “soorten” moeders.

Echte moeders, nep moeders, stiefmoeders- tegenwoordig, o horror- “bonus” moeder, de moeder die “vader” is, de moeder van vader, de moeder van moeder, de 1 ^e , 2 ^e of 3 ^e ex-vrouw of vriendin van je vader, de liefdevolle moeder, de troostende moeder, de (over) bezorgde moeder en de (gods)onmogelijke moeder.

moeder taal, …

En dus ook moeder-overste, het “opperhoofd” van een klooster.

Zou ze nog bestaan? Kloosters zijn vrijwel uitgestorven.

Toen ik van 1963 tot 1967 bij de Ursulinen in Bergen NH op de Kweekschool zat, wat toen een katholieke kostschool was, stond daar een heel pittige, strenge moeder-overste aan het hoofd.

Als katholiek meisje moest ik natuurlijk naar een katholieke school en die was er alleen in Bergen.

Aangezien dat vanuit Andijk te ver weg was, moest ik op het internaat.

Op een dag had ik te veel kritiek geuit en dreigde van school te worden gestuurd.

Mijn moeder, die altijd dubbele straf gaf als je iets had gedaan, had zo’n hekel aan nonnen dat ze uit Andijk afreisde naar Bergen, waar ze door moeder-overste was ontboden. Extra bijzonder, ze ging nooit zelf op pad.

Wat bleek, moeder-overste was niet alleen ontstemd over mijn kritiek, maar vond dat ik die zo intelligent gaf, dat ik daarmee de hele klas beïnvloedde.

Weet niet wat mijn moeder heeft gezegd en gedaan, maar ze kreeg het voor elkaar dat ik mocht blijven.

Natuurlijk was ik trots – en ben dat nog steeds – op deze beschrijving van moeder-overste!

Metamorphose

Fri, 12 May 2023 15:48:46 GMT

Als we toch eens zouden mogen kiezen: volg een leider op de grond of vlieg met een leider mee in de vrije lucht. Dan zou de keuze simpel zijn en reserveerden we allemaal een plekje in de formatie in de V-vlucht van de hoogvliegende kraanvogels..........

Biologen schijnen onderling debat te voeren over de vraag waarom sommige vogelsoorten tijdens het najaar in V-formatie naar het warme zuiden vliegen. Biedt deze formatie een aerodynamisch voordeel, verlicht het klapwieken van de vleugels van je voorganger in deze opstelling de inspanning van het vliegen? Maar waarom vliegen dan niet álle vogels in deze formatie? Zijn er misschien navigatie-voordelen of zijn er bepaalde luchtstromen, die deze formatie vergemakkelijken?

Tijdens de jaarlijkse vogeltrek zien we dit vliegpatroon vooral bij ganzen en pelikanen, maar de mooiste V-formatie wordt gevormd door kraanvogels.

De V-formatie bij deze vogels doet denken aan de schuine falanx-opstelling van Griekse hoplieten of aan de colonne van een Romeins cohort in de klassieke oudheid. Hoe zit dat? Dit kan geen toeval zijn. Vogels en soldaten in dezelfde opstelling, de eerste hoog in de lucht, de tweede standvastig op de grond. De eerste instinctief volgend, de tweede op bevel marcherend in gelid. Een raadsel. Een Russisch soldatenlied komt met een verklarende uitleg. Het eerste couplet van dat lied luidt als volgt:

“Soms denk, soms denk ik wel dat de soldaten

die in de oorlog gevallen zijn

niet onder witte kruizen zijn begraven,

maar dat ze kraanvogels geworden zijn”

De Russische Frank Sinatra, Mark Bernes, zingt dit lied op zo ontroerende wijze dat het moeilijk is je tranen te bedwingen. Met muziek van de Oekraïense componist Frenkel voert dit lied je bovendien meteen naar de huidige oorlog in Oekraïne. Je ziet het voor je: kraanvogels boven de gebombardeerde ruïnes van Marioepol. De troost schuilt hem in de gedachte dat de gesneuvelde krijgers niet echt overleden zijn, maar verder leven in een andere vorm. Hoog boven ons, maar wel zichtbaar. Soms kun je hun geroep zelfs horen. Als kameraden in de strijd blijven ze ook na hun “dood” nog bij elkaar. De onherroepelijkheid van de dood (‘la condition humaine’) wordt op die manier mooi gerelativeerd.

In een van de volgende coupletten van dit lied ziet de vogelschouwer een kleine lege plek in die formatie. Is dat misschien een plaats voor mij straks, zo gaat het lied vragend verder. Als ik straks door een kogel word geveld of door hartzeer omval, mag ik dan meevliegen naar het warme zuiden? En welke soldaat zou zijn gereserveerde plaatsje in de hemel niet willen ruilen voor een plaats in de V-formatie van hoogvliegende kraanvogels? Vliegend is het leven in het hemelgewelf immers zoveel mooier dan zittend op een wolk.

Moskou

Sun, 07 May 2023 11:49:23 GMT

Zelfs als je weet hoe je om moet gaan met stoer uitziende mannen in strakke uniformen in landen waar een groot deel van het salaris zit in de status en positie, blijkt trots en angst ook onderdeel van het pakket te zijn.

De brede straten in Moskou waren in die jaren leeg. Praktisch leeg. Als je op de ringweg (‘sadovoije koltso’) een afslag vergat te nemen, kon je het hele rondje gemakkelijk nog een keer rijden en binnen een uur was je weer bij de vergeten afrit. Nu zou zo’n correctie je minstens een hele dag kosten.

Mijn ijsblauwe Volvo viel nogal op temidden van de Lada’s, Zhiguli’s en Wolga’s. Als je een beetje paranoïde was, dan kon je trouwens denken voortdurend door zo’n zwarte Wolga gevolgd te worden. Steeds doken ze weer op, die zwarte Wolga’s met hun spionnenblik. Ondanks het geringe aantal auto’s hadden sommige wegen wel vier banen. Eén daarvan, de meest linkse, was gereserveerd voor de nomenklatura: leden van het Politbureau, ministers en

andere hoge gezagsdragers. Deze “Bonzenbaan” werd bewaakt door de Militsia, die met een witte stok streng aangaf je van de baan te verwijderen, wanneer je daar als gewone sterveling per ongeluk even op was beland. Ook mij overkwam dat nogal eens. Met een beetje pech werd je dan tot stoppen gemaand en werd er naar je “dokoementi” gevraagd. Als je die dan toevallig niet bij de hand had, dan had je iets uit te leggen. Aan buitenlanders durfde de

Militsia niet om roebels te vragen, dus je kwam meestal wel met de schrik vrij.

Als je een excentrieke auto reed, dan durfde de Militsia je helemaal niet aan te houden. Zo had een collega, die de enige Citroën CX in heel Moskou en misschien wel in de gehele Sovjet-Unie reed, altijd vrij spel op de Bonzenbaan. Zo’n Militsia kon wel imponerend zijn: een roodgerande pet met een iets te grote klep, grijs uniform met rode biezen aan de zijkant van hun broek, in de zomer witte shirts, in de winter warme bontjes aan hun kraag. Ze zwaaiden met hun stok, liepen tergend langzaam naar je auto toe, zodra je deze aan de kant

had gezet, ze waren kortaf in hun mondelinge instructies en geheel onverschillig tegenover de nervositeit van de chauffeur. Ook heerste er een zweem van arrogantie en zelfs brutaliteit. Ze leken wel getraind met onbewogen gelaatsspieren te spreken. Voor deze staatsdienaren, die verder weinig in het leven hadden, was hun waardigheid immers heel belangrijk. Het

was daarom zaak jezelf in nederigheid onder te dompelen. Je had de ononderbroken witte streep tussen de weg en de nomenklatura-baan over het hoofd gezien.

“Ja, erg dom… Zal niet meer gebeuren…..”

Ernstig leek het te worden, wanneer zo’n Militsia ging bellen met een collega, die meestal een paar honderd meter verderop stond. Hij gaf dan door dat jij je misdragen had en dat zijn collega er scherp op moest toezien dat je over die paar honderd meter niet wederom op de verboden strook zou rijden.

“Ja, een buitenlander….” “Diplomat…..” Nummerplaat zo en zo….”

Vreemd genoeg gaf dit ook een gevoel van geborgenheid. Je wordt in de gaten gehouden, zoiets als: er wordt voor je gezorgd. De collega-Militsia een paar honderd meter verderop, een pestkop, hield je dan natuurlijk ook aan, en prentte je in dat je de regels had overtreden.

“Begrepen?…” Ja?….” Vooruit, rijden maar…”

Het was algemeen bekend dat deze verkeersagenten niet best betaald werden en dat zij hun inkomen aanvulden met contante roebelboetes. Bij buitenlanders durfden zij dat niet en dat vond ik eigenlijk een beetje stakkerig. Ze hadden het geld namelijk wél nodig. Vandaar dat ik zo’n agent, toen hij me door wuifde, eens ongevraagd wat roebels toestopte. Hij weigerde trots, maar ik had al gas gegeven. Prompt werd ik bij de eerstvolgende controle met een witte stok naar de kant van de weg gedirigeerd. De Militsia van dienst daar was kennelijk telefonisch ingelicht, want hij gaf me precies de juiste hoeveelheid roebels terug.

Een fatsoenlijk stuk kurk

Sat, 29 Apr 2023 12:29:10 GMT

Een typering is niet altijd lovend. Zeker niet als je bekend bent en bloot staat aan ieders (voor) oordelen. Maar soms zijn ze heel raak, ook al zijn ze dan nog steeds niet leuk.

Als ik in Nederland ben lees ik bijna altijd de column van Casper Postmaa in Den Haag Centraal. Dit keer ging die over zijn ontmoeting, rond Pasen 2002, met jonkheer mr Marinus van der Goes van Naters, die blijkbaar de eerste fractievoorzitter van de PvdA was geweest. Postmaa noemt hem 'de rode jonker'. Hij was toen honderdtwee jaar oud en zou pas drie jaar later sterven. [1] Ik kende iemand van die naam. Hij heette bij mijn ouders thuis in Wassenaar eenvoudig 'Goes', zijn voornaam heb ik nooit gehoord, en hij woonde verderop aan de Konijnenlaan, naast de voormalige burgemeester van het dorp, Molly Geertsema. Hij zal deze ook wel goed gekend hebben. Als politieke tegenstander, neem ik aan, maar naaste buur - als dit tenminste dezelfde persoon was. Volgens Wikipedia, zie ik nu, werd deze ook wel het 'orakel van Wassenaar' genoemd. Mijn moeder was min of meer bevriend met ‘Goes'.

Postmaa gaat voort te vertellen over 's mans vriendschap met Willem Drees, over wie hij blijkbaar eens zei: 'Drees was een fatsoenlijk stuk kurk eigenlijk. Razend knap hoor, dat stuk kurk had altijd alles gelezen wat er maar te lezen viel, maar je had nooit de indruk dat het tot zijn gemoed sprak.' Mooie uitdrukking! In 1945 volgde hij Drees op als fractievoorzitter.

Vervolgens vertelt Postmaa waar de ontmoeting plaatsvond: in Van der Goes' huis aan de Wassenaarse Konijnenlaan, 'de duurste plek in Nederland om te wonen.' Aha, dacht ik. Het betreft dus wel degelijk 'onze' Goes.

De journalist moest lang wachten op zijn gastheer, aldus de journalist. Het interieur van de benedenverdieping van zijn huis leek nog het meest op dat van een kraakpand. Uiteindelijk kwam Van der Goes naar beneden, in een korte broek, want het was zomer. De grote ouderdom (hij was immers 102) had een menselijke ruïne van hem gemaakt, schrijft Postmaa.

Dat klopte helemaal met het beeld dat ik zelf van hem had.

Eens wandelde ik in de avondschemering door de Konijnenlaan, met een van onze Pekinezen. Het was in de zomer van, meen ik, 1995, en ik logeerde bij mijn moeder die op nummer 38 resideerde. Bij de grote, dichte heg voor het huis naast dat van de Geertsema's, die daar toen allang niet meer woonden, stuitte ik op een golden retriever die los van de lijn liep - niet verstandig, in een rustig laantje waar sommige automobilisten geregeld Grand Prix speelden en het ongegeneerd op een scheuren zetten. Ik schrok toen ik in het halfdonker in het struikgewas een hele oude man ontwaarde in een grote, witte onderbroek en een wijd, openhangend hemd. Hij zei iets tegen me, ik weet niet meer wat, maar gelukkig had ik mijn hond wel aan de lijn en ik maakte meteen rechtsomkeert. Wie was die engerd?

'O, dat was Goes,' zei mammie rustig, toen ik het haar vertelde. Zij moest er wel om lachen. Erg geruststellend. Mijn moeder was niet makkelijk te shockeren. En die onderbroek zal dus wel een korte broek zijn geweest, omdat het zomer was...

Urban Legends

Wed, 26 Apr 2023 15:15:16 GMT

Urban Legends zijn waar voor hen die ze voor waar willen zien. Bij elke doorvertelling wint het aan overtuigingskracht. Maar overtuiging is nog geen waarheid.

Urban Legends Romanian version

Ieder land heeft z’n urban legend. Onmiddellijk nadat ik in Timisoara uit de trein, in de taxi was gestapt, trakteerde de taxichauffeur mij op een paar Roemeense klassiekers.

“Weet u dat wij niet Latijn van de Romeinen hebben geleerd, maar dat het omgekeerd is. Wij, de Daciërs spraken al Latijn en hebben Rome opgericht.”

Vroeger wilde ik nog weleens een domme vraag stellen in de trant van “Goh wat interessant, daar wil ik meer over lezen. Heb je een bron voor me?” Op de een of andere manier eindigde dat altijd in heftige discussies, in een akelige sfeer en daar had ik om kwart voor één in de ochtend niet zo veel zin in. Dus humde ik wat mee en zei verder niets. Dat zwijgen maakte dat mijn taxichauffeur eerst nog wat stelliger werd in zijn betoog.

“Dat is echt wetenschappelijk bewezen.” Hum. Om vervolgens zo waar terugtrekkende bewegingen te maken.

“Althans dat denk ik, voor zover mogelijk…” Hum. Ten einde raad stapte hij over op urban legend nummer 2 op de lijst van favoriete Roemeense urban legends.

“Holland, jullie zijn rijk, dat is wel fijn, maar dat jullie homo’s toelaten, daar ben ik het niet mee eens. Dat is een ziekte. En iedereen gebruikt de hele dag drugs, dat vind ik ook fout.”

Hum.

Dan maar nummer drie. Die was nieuw voor mij, al kwam ik al wel steeds vaker Roemenen tegen die terugverlangden naar de tijd van Ceauşescu. Toen wist je in ieder geval waar je aan toe was.

“Wist u dat de Amerikanen en de Russen hebben samengespannen om van Ceauşescu af te komen? Ceauşescu is het als enige gelukt om zijn land van alle buitenlandse schulden te bevrijden (Dat laatste was waar). Dat was overigens ten koste van zijn bevolking gegaan die op het laatst nog maar net genoeg eten kregen om niet dood te gaan en genoegen moesten nemen met 2 uur warm water en 2 uur warmte per dag ook middenin strenge winters. Dat stond de mogendheden niet aan, want daardoor werd hij te zelfstandig, hadden ze geen grip meer op hem. Na zijn val hebben ze ons verleid met al hun luxe spullen en zogenaamd goedkope leningen en nu zijn we terug bij af.”

Gelukkig waren we inmiddels bij mijn onderkomen aangeland.

Een Dandy in de onderwereld

Fri, 03 Mar 2023 14:50:27 GMT

Lezers van mijn blog zullen inmiddels weten dat ik iets heb met dandy's. Mijn stiefvader, Albert Vogel, was er een, mijn man Peter was een dandy, en mijn held Louis Couperus ook. Om de zoveel tijd duikt het fenomeen dan ook weer op in mijn bestaan.

Lezers van mijn blog zullen inmiddels weten dat ik iets heb met dandy's. Mijn stiefvader, Albert Vogel, was er een, mijn man Peter was een dandy, en mijn held Louis Couperus ook. Om de zoveel tijd duikt het fenomeen dan ook weer op in mijn bestaan. In begin 2010 werd ik benaderd door Jeroen Visser, een student antropologie uit Utrecht, die bezig was af te studeren op het dandyisme. Kort daarop kwam hij naar Londen om mijn Peter te fotograferen voor zijn scriptie. Jeroen nodigde toen ons tevens uit voor een preview van het toneelstuk naar Dandy in the underworld, de ongeautoriseerde biografie van Sebastian Horsley (uit 2007).

Horsley is inmiddels alweer bijna dertien jaar dood. De ‘pauw van Soho’ werd op zevenenveertigjarige leeftijd door zijn vriendin gevonden in zijn Londense flat op de dag nadat hij de première van het genoemde toneelstuk had gezien. Het stuk opende op dinsdag 15 juni 2010 officieel in het Soho theater, een steenworp afstand van zijn adres. Doodsoorzaak: een overdosis heroïne. Hij was een jaar ouder dan Oscar Wilde toen die stierf.

Waarom kwam dit bericht als een schok? Omdat ik Sebastian vier dagen eerder persoonlijk had leren kennen. En, zoals de schrijver van het toneelstuk, Tim Fountain, stelde: ‘Sebastian privé en Sebastian en publique waren twee erg verschillende mensen. De echte mens was een van de liefste, vriendelijkste, grappigste mensen die ik ooit heb mogen ontmoeten.’ Ik kan het alleen maar beamen. Maar omdat lief, vriendelijk en grappig zijn je niet erg ver brengt in het leven, cultiveerde Horsley een hard-edge publieke persona die wel heel erg anders overkwam. In Dandy in the underworld wordt hij beschreven als een onvervalste masochist die zich bijna laat opvreten door haaien en een been breekt na een onbesuisde parachute-sprong; hij is een onverbeterlijke drugverslaafde, een dief, maar vooral, een mislukt kunstenaar, die weliswaar een paar tentoonstellingen kreeg in Centraal Londen maar geen blijvende indruk achterliet bij pers of publiek. Zelfs zijn grootste ‘kunstwerk’: zich als Christus aan het kruis laten slaan in de Filippijnen, mislukte omdat de voetsteun die aan het kruis bevestigd was afbrak en Horsley er vanaf tuimelde. Maar het dandyisme was één ding waar hij niet in mislukt was. Hij hield er een fantastische garderobe op na met fluwelen pakken met bijpassende hoge hoed in allerlei kleuren, ‘magnolia tails’ en fantastische rokvesten. Op de avond dat Peter en ik bij hem te gast waren droeg hij zo’n vest en een crèmekleurig jacquet. En, zoals het een ware dandy betaamt, was hij zich zeer wel bewust dat mooie kleren slechts de uiterlijke versiering vormen van een innerlijke overtuiging:

‘Het zijn van een dandy is eerder een voorwaarde dan een beroep. Het is een verdediging tegen lijden en een viering van het leven. Het is geen mode, het is geen rijkdom, het is geen eruditie, het is geen schoonheid. Het is een schild en een zwaard en een kroon – allemaal uit de verkleedkist op de zolder van de verbeelding gehaald. Dandyisme is een leugen die de waarheid onthult en de waarheid is dat we zijn wat we pretenderen te zijn.’ (Dandy in the underworld, p. 178).

Ik ben nooit aan de drugs geweest, maar vrijdag 11 juni 2010 zal mij altijd bijblijven als een hallucinerende avond.

Natuurlijk hadden Peter en ik inmiddels het boek gelezen en het. viel ons eerlijk gezegd niet mee. Ik vond dit merkwaardigerwijs zonder veel humor geschreven relaas van een mislukkeling in het leven die zo nu een dan een goed citaat produceert ietwat moeizaam leesvoer. Het hielp niet dat er ook wat filmpjes op Youtube circuleerden waarin Sebastian op trage en nogal zwaarwichtige toon over episoden uit zijn leven vertelde. Je zult zien dat het stuk beter is dan het boek, zei ik tegen mijn Peter op de avond dat we naar het theater togen en natuurlijk kreeg ik gelijk.

Het stuk bestond uit een monoloog van Sebastian, vertolkt door een werkelijk verrukkelijk uitziende jonge acteur, Milo Twomey, die zich uitsluitend bewoog in het appartement van de protagonist, een flat op de tweede verdieping van wat Sebastian zelf Shit Street noemde in zijn boek (lees Meard Street). Twomey droeg een rood fluwelen jacquet met een idem hoge hoed en hij verwachtte een jongedame met wie hij zou gaan lunchen in Claridge’s. Tijdens het wachten vergastte hij het publiek op hele passages uit Horsley's boek die, met de juiste intonatie en humor gebracht, opeens heel anders klonken en ons nu spontaan deden lachen. Sommige dames in het publiek rondom lagen halverwege de voorstelling zelfs in een appelflauwte. Het decor bestond naar Jeroen ons vertelde, uit een vrijwel exacte reproductie van het interieur van Sebastians flat compleet met een kast vol schedeltjes, een groot doek van gestileerde zonnebloemen op een ezel, foto’s en posters van hemzelf, een bureau met een laptop en een enkele met rood fluweel beklede stoel.

Na afloop van de voorstelling zouden wij het onderwerp ervan gaan ontmoeten. Wij liepen achter Jeroen aan naar Horsley Towers, zoals Sebastian zijn behuizing blijkbaar noemde. Sebastian hing uit het raam. Hoe was het? riep hij al van verre. Hij had het stuk nog niet gezien en wilde het ook niet zien tot de officiële première de daaropvolgende dinsdag. Wij werden omstandig naar boven gehaald, naar die kamer die we net op het toneel hadden gezien – een merkwaardige Aha-Erlebnis - en kregen royale glazen witte wijn. En leerden vervolgens een sensitieve, nerveuze en emotionele man kennen, vol vlugge en rake antwoorden met citaten uit de vocabulaire van het dandyisme, en altijd klaar om een nieuwe knuppel in het kippenhok te gooien. Zoals het hoort bij een dandy; het stuk was beter dan het boek en de man zelf was nog stukken beter dan het stuk. Maar was hij het echt? Als je al zoveel weet van een mens die je gaat ontmoeten, en je zelfs al weet hoe hij woont, is de werkelijke confrontatie bijna als een droom.

Een ding werd echter heel erg duidelijk. Sebastian Horsley was als de dood voor die toneelvoorstelling. Zou hij voor aap staan of een held worden? In The Times had hij al gezegd dat het zien van je eigen Doppelgänger een soort doodsoordeel betekende. Daar hebben we ook nog om gelachen.

Het schijnt dat Sebastian vlak voor de première gezegd heeft dat hij ‘clean’ wilde blijven, tijdens de after-party. Dat is hem dus niet gelukt. Of heeft hij pas naar de spuit gegrepen toen hij die woensdag de kritieken las? Het stuk is niet onverdeeld gunstig ontvangen.

Het leven volgt de kunst, zei Oscar Wilde - maar niet in dit geval.

In de laatste scène van het stuk zat Milo Twomey als Sebastian middenop het toneel voorbereidingen te treffen om zichzelf een heroïneshot te geven. Hij knoopte de sjaal van de dame met wie hij zou gaan lunchen (die nooit kwam opdagen) strak om zijn linkerarm en trok het uiteinde aan met zijn tanden. In het als programma fungerende tekstboekje injecteerde Sebastian zichzelf metterdaad – maar de avond dat wij het stuk zagen, bedacht Twomey zich op het allerlaatste moment, stond op, verdween door een zijdeur, en naar het geluid te oordelen, trok hij de heroïne door de wc.

Het zou interessant zijn om te weten of de acteur zich in de voorstellingen na Horsley's dood wel aan de letterlijke tekst gehouden heeft. Vreemd genoeg vraag ik me dit nu pas af.

De Kracht van Venijn

Wed, 22 Feb 2023 21:30:09 GMT

Wat zou Roald Dahl er zelf van gevonden hebben? Zou hij boos worden of zou hij er hartelijk om moeten lachen? Misschien wel gewoon z'n schouders opgehaald.

De kracht van venijn

Als kind vroeg ik me niet af of Oempa Loempia’s (zo noemde ik ze) met hun kabouterpikkies tegen een roze zuurstokboom in de vast niet slaafvrijechocoladefabriek piesten of dat ze meisjesachtig hurkten langs de chocoladebruine rivier. Ze waren gewoon Oempa Loempia’s. Net zoals de opa’s en oma’s gewoon in kwartet in dat grote, cosy Engelse spijlenbed lagen. Toen konden opa’s en oma’s nog gewoon met zijn vieren gezellig keuvelend onder een quilt theedrinken en kruimelende koekjes eten zonder gelijk in een Pornhub filmpje te verschijnen. Het leven was gewoon het aannemen van sfeertaferelen zonder deze in moeilijke patronen te plaatsen.

Genderneutrale Oempa Loempia’s zijn zo kleurloos als het gevoel dat ik vandaag ervaar na een vers doorgemaakte covidbesmetting. Geen smaak, geen reuk meer. Geen bitter, zuur, scherp, zoet. Je wil een megagrote boze wolf in het bos van Roodkapje, geen vrolijk kwispelende gecastreerde teckel. Een heks moet een wrat op haar heksenneus hebben en geen gelaserde kat zijn. Het mag schuren en wringen, walging oproepen en afkeer. Want anders hebben onze ‘Hetjes’ het straks wel erg moeilijk in het leven. De postsensitivity readers moeten zich immers kunnen wapenen om de Telegraaf te kunnen blijven lezen. Waar er duizenden doden per dag in worden vermeld op de slagvelden in Oekraïne terwijl kernwapenkoppen worden geslepen als de punten van de potloden van Roald in zijn schuur. Smeltende ijskappen houden geen rekening met tere zielen noch met censuur. Honger en armoede worden niet met penstreken opgelost. De Fransen blijken standvastiger dan de Britten en Nederland kiest vooralsnog kleur.

Ik heb een foto met mijn moeder en zus in een kinderboekenwinkel in Arnhem. Mijn zus staat er volledig op, samen met Roald Dahl. Je ziet alleen mijn arm. Toch was deze dicht genoeg in de buurt van mijn Oom Oswald-held om venijnig te zijn. Armpjeworstelen met sensitivity readers, wie had dit sprookje ooit zo kunnen bedenken?

Rivieren

Mon, 30 Jan 2023 17:46:46 GMT

Rivieren zijn niet zomaar stromend water, niet zomaar een natuurlijk grens en niet zomaar een zilveren streep in het land. Rivieren zijn stromende geschiedenis, zijn doelen geweest voor veldheren en tegelijkertijd een speelplaats voor kinderen. Geen rivier is ooit hetzelfde. Rivieren nemen je mee.......

Gezwommen heb ik in de Wolga en in de Dnjepr. In de Wolga bij Wolgograd, het voormalige Stalingrad, in de Dnjepr bij Kyiv. Beide rivieren zijn met bloed doordrenkt geweest. De Wolga tijdens de slag om Stalingrad (1942), de Dnjepr een jaar eerder tijdens de slag om Kiev (1941).

Zoals Hitler had gezegd dat hij “an der Wolga kommen wollte und zwar an einer bestimmten Stelle”, zo heeft Poetin nu het idee dat hij Oekraïne tot aan de Dnjepr zou moeten bemachtigen, und zwar an einen bestimmten Ort: Kiev.

Ook in de Wisla bij Krakau en in de Oder bij Wroclaw (voorheen Breslau) heb ik pootje gebaad. Beide rivieren waren slachtoffer van het Weichsel-Oder offensief van het Rode leger in februari 1945. De Duitse Wehrmacht moest haar frontlinie naar het westen opschuiven tot achter de Oder.

Oder-Wisla-Dnjepr-Wolga…..met lengtes van resp. 850, 1100, 2250 en 3500 kilometer: een verschuivend front.

Het is moeilijk om in deze rivieren te duiken zonder een besef van wat er zich heeft afgespeeld. Een gemengd gevoel van hoogtevrees, dieptevrees en watervrees bevangt me. De wild meanderende rivieren zijn zo breed dat je de overkant niet kunt zien. De diepte kun je slechts raden. De warme continentale zomer draagt bij aan een hallucinerend effect van helle kleuren: een rode zonnegloed, een blauwe koelte, een groene horizon.

Zwemmen gaat vanzelf: ‘muscle memory’, maar mijn hoofd is elders. Alsof de tijd even niet meer bestaat en je, als in een filmbeeld, voor de gek wordt gehouden. Stalen helmen, amfibievoertuigen, mijnenjagers, fregatten, patrouilleschepen, landingsvaartuigen, als in een zwart-wit mozaïek komen ze voorbij. Wolken trekken samen en onweer dreigt. Artillerievuur klinkt over de golvende oppervlakte van het donkere water. Een bliksemschicht schiet als een hemelvuur door de zware lucht. Geroep en geschreeuw van mensen aan de oever van het stroomgebied. In paniek probeer ik zo snel mogelijk naar de kant te zwemmen.

Terug naar de tegenwoordige tijd. Bibberend op vaste grond, realiseer ik me dat mijn inbeelding en fantasie even met me aan de haal gingen. Hypersensitiviteit. Heel even terug naar tachtig jaar geleden. Toch had ik dat niet willen missen. Zwemmers die gewoon een baantje trekken in die rivieren en geen weet hebben van hun gruwelijke kroniek, die zijn er genoeg. Je kunt immers niet twee keer in dezelfde rivier zwemmen, zelfs niet als het de Dnjepr is.

Een dandy op oorlogspad

Thu, 12 Jan 2023 14:58:53 GMT

Een dandy op oorlogspad gebruikt geen wapens met kogels. Een dandy gebruikt zijn scherpzinnigheid en de juiste woorden op het juiste moment.

Tweede hands kleren zijn weer helemaal in natuurlijk. Niks op tegen hoor. In Londen koop ik regelmatig iets bij Oxfam, onze lokale liefdadigheidswinkel in de Gloucestor Road. Aangezien Kensington een welvarende wijk is kun je daar de leukste kleren vinden. Mijn dandyeske echtgenoot voelde zich evenmin te goed om daar af en toe een kijkje te nemen. Op de foto poseert hij in onze voordeur in zijn uit Oxfam afkomstige country outfit (een lachertje, want Peter haatte the country en ging daar als het effe kon echt nooit naartoe), kort voor zijn dood. Natuurlijk had hij allerlei theorieën over wat je wel en niet kon dragen, als heer. A gentleman doesn't carry an umbrella in the country, unless he is a vicar. A gentleman does not wear brown in London. Co-respondent shoes kon je alleen in de zomer dragen. Dat waren in dit geval zijn fraaie zwart-witte brogues. Een co-respondent is de schuldige partij in een echtscheiding, en die werd kennelijk geacht dergelijke frivole schoenen te hebben. Wat een heerlijke man had ik toch.

Dat vonden de meeste vrienden ook, en vrouwen adoreerden hem en waren dikwijls jaloers op mij - maar goddank was Peter geen rokkenjager. Hij was een vrouwelijke man, elegant als geen ander, een ware Engelse dandy. Er waren echter nogal wat mensen die hem zijiig vonden, en als zodanig de verkeerde conclusie trokken. Hoe vaak zijn we niet benaderd door heren die meenden dat hij meer in hun geïnteresseerd moest zijn dan in mij? En soms ontmoetten we ook dames die hem niet uit konden staan. Een clubvriendin van mij noemde zijn co-respondents eens 'Pipo-schoenen'. Een ultieme belediging, vond ik! Het beste voorbeeld was misschien Robin, een stijve Engelse juffrouw die we leerden kennen op een etentje bij Ierse vrienden in Monte-Carlo. Het moet rond de eeuwwisseling zijn geweest.

Claire en Julian waren dierbare vrienden waar het altijd gezellig toeven was. Eenmaal aan tafel, vloeide de wijn en sprankelde de conversatie - met Peter in topvorm. Hij kon prachtig verhalen vertellen. Ik had de meeste wel eens gehoord maar hij verzon er altijd wel weer wat bij, waardoor het weer anders klonk. My stories may not be all true, but the atmosphere is correct, zei hij eens. Alweer: heerlijk.

Deze Robin kon er blijkbaar niet goed tegen.

Ze was nogal zwijgzaam, aan tafel, maar liet haar afkeer blijken door middel van blikken die niets te wensen overlieten. En toen kwam het.

Peter droeg die avond zijn favoriete zwart-witte Christian Dior overhemd met een roze foulard en zijn bordeaux-rode, fluwelen huisjasje dat afkomstig was uit Hornets, een tweedehands herenmodezaak in Kensington Church Walk (een aanrader, heren lezers, als u ooit in Londen bent). Misschien waren het de kleuren die haar de associatie ingaven...?

'So how do you feel now that your friend Quentin Crisp is dead,' vroeg ze plotseling. De implicatie was duidelijk.

Er viel een doodse stilte. De gastvrouw keek bezorgd, maar mijn Peter was niet voor één gat te vangen.

Langzaam knipte hij zijn lorgnet open, zette het op de punt van zijn neus en keek Robin hoog aan, met een doordringende blik van donkerblauwe ogen - alsof hij haar voor het eerst zag, die avond.

'So you have read The Naked Civil Servant,' constateerde hij.

Natuurlijk had ze dat gelezen, beweerde Robin. Ik geloofde er niets van. Ze had net iets te snel geknikt.

'Well', zei mijn onbetaalbare wederhelft, 'I am the clothed one.'

En daarmee was de spanning meteen gebroken. Een dankbaar lachen vulde de eetkamer.

Deze Robin hebben we nooit meer gezien. Of misschien ging ze wel op de vlucht als ze ons ergens ontwaarde. Dat zou natuurlijk ook kunnen...

De Oorlog

Sat, 07 Jan 2023 20:44:51 GMT

Oorlog is een fout spel van generaals en hun bazen. Geen enkele oorlog is het doel waard. Dit is een vuile oorlog die leidt tot niets. Soldaten lijden, burgers lijden, een heel land in puin door de waanideeën van een gek. Elk relaas is daardoor helaas een triest relaas.

Het was november, de negende maand van de oorlog. Ver weg, kilometers buiten de stad, ligt een oud sanatorium. Onderweg gaten in de straten: gesprongen rioolbuizen.Van de buitenkant leek het op een vervallen verblijfplaats uit de jaren van Chroesjtsjov. De muren binnen waren witgeel. De verf bladderde er bij de plinten met lange vellen van af. Strepen van vuil bloed vormden er een abstract schilderij. In de aangrenzende gangen dwaalden artsen in grijswitte kleding doelloos rond temidden van gewonden die daar op stretchers lagen. Slordig ingevette soldatenlaarzen lagen als verloren trofeeën tussen die roestige veldbedden op de koude vloer. Voor slechts een enkeling was er genoeg morfine. De meesten kermden zonder pijnstilling. Zonder hulpmiddelen kon ook een dokter geen soelaas bieden. In een zijkamertje zat een oudere vrouw met een witte koksmuts op haar sliertige vuilrode haar. Ze leek op de schriele caissière van het café chantant, dat nu al maanden dicht was. Zij deed de administratie. Met de hand schreef zij in een schriftje welke ambulanceritten er waren uitgevoerd, maar vooral welke er niet waren uitgevoerd. Er was niet genoeg benzine. Eigenlijk kon ze beter stoppen met die administratie. Twee tot drie ritten per dag. De benzinevoorraad in het dorp was gereduceerd tot een paar honderd liter, de rest opgekocht door oligarchen met valse rantsoeneringspapieren. Tientallen oproepen om een ambulance bleven dagelijks onbeantwoord. Als ze al uitreden kwamen de verplegers veelal uren later aan. Meestal te laat voor hulp. Eigenlijk was dat hele ziekenhuis een overbodig malheur, een onverwarmde ijsklomp temidden van artillerie, schimmel en verderfenis.

In de operatiekamer was het niet warmer dan twaalf graden. Er werd door drie artsen geopereerd. Een van hen leek half beneveld. De andere twee, ongeschoren en met zwarte kringen onder hun ogen van uitputting, schenen met de linkerhand licht van zaklantaarns bij. Met de rechterhand hielden ze hun instrumenten vast. Operaties zonder goede verdoving. Zusters hielden de patiënt bij de armen beet. Hun groene operatiejassen waren al dagen niet steriel meer. “Klem”, sprak de hoofdarts luid. De zuster reikte de halfdronken arts struikelend een klem aan. “Tang” zei een van de twee andere artsen, “schaar”, “scalpel”, maar het gekrijs van de patiënt overstemde de instructies voor de assistente.

De artsen aan weerszijden van de operatietafel keken elkaar nu plots aan, alsof zij een groot geheim deelden, een moedeloze blik van droeve ontreddering. De assistente liep naar een hoek van de operatiekamer. Zij had deze momenten eerder meegemaakt. Allen wisten dat het sowieso te laat was. Een bebloede operatiehandschoen sloot de ogen van de patiënt. Het leek of diens benen nog na trilden. Het werd nu heel stil. Niemand sprak meer. In de kantine beschimmeld brood met wodka. Poolse aardappelwodka in limonadeglazen.

Zelfs de Heren aten nu paardenvlees. Het geweeklaag in de gang werd minder luid. Buiten natte sneeuw. Lakens werden binnengedragen, eerder gebruikte lakens: vochtig, vuil en vol bloedvlekken. Strijders, roemloos en onbeweend, werden ermee bedekt. Hun einde verdronken in het geroep van nutteloos geworden strijdleuzen.

Voorbij, voorbij, voorgoed voorbij het vrolijke gelach, die vluchtige plagerijen en het volle geroezemoes in de behaaglijke koffiehuizen en de strenge kazernes.

Woorden volstaan niet. Luister maar: Beethoven Symfonie No 7 in A, Op.92: II.

Allegretto………

Mijn bewonderaar in de supermarkt

Sat, 31 Dec 2022 16:33:17 GMT

En toen stond er opeens een man naast me. Mooie ogen en met mooie complimentjes. Toch een paar kriebels in de buik. Zou hij er morgen weer zijn........?

Het gebeurde tijdens de eerste lockdown, in april 2021. Ik was in mijn lokale supermarkt, Waitrose, en liep met een mandje aan mijn arm in het rond. De enige manier om jezelf te verwennen in deze eenzame tijd was door lekker voor jezelf te koken, dus ging ik een mooi visje voor mezelf bakken die avond, had ik besloten. Zeeduivel, à la Maison Pic in Valence, een Relais en Château restaurant waar Peter en ik destijds wel eens gingen eten als we daar in de buurt waren. Met een sausje van gepofte knoflook en crême fraïche. Njam.

Opeens stond er een man naast me. Hij was niet groot van stuk, in elk geval niet langer dan ik, hij was gekleed in een slankmakende donkerblauwe winterjas en hij had vriendelijke bruine ogen boven zijn mondkapje. Om de een of andere reden toonde hij me wat hij in zijn mandje had.

'Moi, je viens d'acheter un beau pintade,' zei hij plechtig en duwde me een parelhoen onder de neus.

Hoe wist hij dat ik Frans sprak? Ach, wellicht had hij me in die taal horen praten, in Cornwall Gardens. Hij zou wel in de buurt wonen, concludeerde ik razendsnel.

'Et moi, je vais manger de la lotte,' antwoordde ik, en wees op mijn vis.

'Ah, on mange bien chez nous,' zei hij op zijn beurt.

Hij glimlachte, boog vaag en liep weer door.

Ik was hem alweer bijna vergeten toen ik hem weer tegenkwam. Weer in Waitrose. Kennelijk gingen we daar op altijd hetzelfde tijdstip naartoe, om een uur of half tien 's ochtends. Na het spitsuur van de employees van de National Health en voor het algemene publiek wakker geworden was. Boodschappen doen was immers zowat het enige toegestane uitje tijdens de lockdown.

'Bonjour belle madame,' riep hij al van verre.

Hij maakte een elegant gebaar dat mijn hele figuur beschreef. Tja, ik ging toch echt niet alleen maar in trainingspakken of vrijetijdskleren lopen zoals veel vrouwen deden in die periode, en die vreselijke gymschoenen ('trainers' moet je ze blijkbaar noemen) die op het moment zo populair zijn komen bij mij de flat niet in. Ik bleef me goed kleden, met gezellige kleurtjes, al was het maar om mezelf een plezier te doen. Aardig dat het werd gewaardeerd. Maar 'belle madame...' kom, kom...

'Votre monsieur a de la chance,' zei hij toen.

'Mon monsieur est mort,' antwoordde ik kortaf. Ik kon het niet helpen. It just popped out, zoals de Engelsen het zo mooi formuleren, maar dat had ik natuurlijk nooit moeten zeggen.

'Ah! Vous êtes seule...'

O jé, nu had je de poppen aan het dansen, dacht ik. Maar hij had toch echt best aardige ogen, boven dat mondkapje...

'Est-ce que je peux vous inviter pour un lunch au Berkeley, un jour?'

Hij begon op zijn zakken te kloppen. Zocht naar zijn kaartje, maar dat had-ie niet bij zich (goed teken) en ik het mijne ook niet. Hij heette Charles, vertrouwde hij me toe. Wel, ik was Caroline. We knikten weer beleefd naar elkaar en namen afscheid.

Eigenlijk best opwindend. Een elegante Fransman die je zomaar uitnodigt voor een lunch in het Berkeley Hotel. Ik begon dit leuk te vinden. Eenmaal thuis, googelde ik het menu van het restaurant daar en fantaseerde over wat ik zou gaan bestellen. Ik belde wat vriendinnen op die natuurlijk meteen wilden weten hoe hij eruitzag, mijn bewonderaar; nou hij was niet onknap maar een beetje klein van stuk, niet kleiner dan ik, maar toch... Hij was bepaald beschaafd en goed gekleed. Kortom: niet onaantrekkelijk... Iedereen was hevig geïnteresseerd. Ik begon me bijna te verheugen op mijn gang naar de supermarkt, zo'n tweemaal per week.

En toen zag ik hem een week niet.

Tja, toch jammer.

Maar wie staat er op een goede ochtend opeens bij de zuivelschappen... en laat ik nou toevallig boter nodig hebben...

Het was een weerzien, haha. Het was weer ‘belle madame’ en dergelijke en inderdaad, ik zag er goed uit, vond ik zelf - ik had net mijn haar gewassen en iets leuks aangetrokken, wederom alleen om mezelf te plezieren natuurlijk want dat is goed voor de moraal, dus geloofde ik hem. Dit keer had hij wel zijn kaartje bij zich en gaf me dat. Hij heette Charles, dat wist ik al, en zijn achternaam was Cittadino. Hij begon over prendre un petit café ensemble maar liever nodigde hij me uit voor die lunch... Vanaf volgende week zou dat weer kunnen, buiten althans, maar dan moest het wel even iets warmer worden. Het was op dat moment prachtig maar ijskoud weer. Nu buiten zitten lunchen leek me een recept voor longontsteking.

Was ik Belgische, misschien, vroeg hij vervolgens? Ik had een licht accent… Dat vind ik altijd aardig, mensen te laten raden wat ik ben. Duitse vader, Hollandse moeder, geboren in Londen, opgegroeid in Nederland en Spanje... Kortom, toch even geflirt.

De eerstvolgende keer zagen we elkaar buiten de supermarkt. Dit was tevens de eerste keer dat we geen mondkapje droegen.

'Belle madame,' riep hij al van verre. We liepen samen op richting huis want het bleek dat hij in Kynance Mews woonde, pal achter mij. ’t Is toch wat. We stonden stil op de hoek van Launceston Place, hij om door te wandelen naar zijn mews house en ik om linksaf te slaan richting mijn flat.

'U heeft een Italiaanse achternaam,' constateerde ik.

Dat klopte, zijn vader was Italiaan.

'Parla Italiano?' vroeg hij mij vervolgens, een grote grijns op zijn gezicht. Op de een of andere manier beviel die grijns me niet.

'Senz'altro', antwoordde ik luchtigjes.

Hij was half Italiaans en hij was erg romantisch, zei hij toen. In het Italiaans.

Dat had hij niet moeten zeggen.

Ik keek hem aan - en opeens zag ik dwars door hem heen.

Mijn onbekende bewonderaar was helemaal geen interessante, sophisticated Fransman. Hij was een ordinaire Italiaanse verleider. Merkwaardig hoeveel minder boeiend dat was. Van de ene minuut op de andere verloor ik al mijn interesse in deze onbekende buurtgenoot.

Ik kom hem nog wel eens tegen, mijn bewonderaar, in en buiten Waitrose - maar van die lunch in de Berkeley is het nooit gekomen.

Het schijnt dat er mannen zijn die letten op wat voor eten je verzamelt in je mandje in de supermarkt. Die opmerken dat je dus kennelijk alleen bent, en vast behoefte hebt aan gezelschap. Ach ja. Nooit te oud om te leren.

Waar die lockdown al niet goed voor was...

In Memoriam Ethne, een grote, kleine vrouw

Thu, 29 Dec 2022 12:22:25 GMT

Hoe een grote, rijzige vrouw mij deed denken aan een kleine, dikke vrouw. Misschien geen mooie vrouw, maar zeker een interessante. Iemand waar ik na twintig jaar nog steeds af en toe aan denk. Ethne, wie haar heeft gekend, zal hetzelfde hebben. Je vergeet haar niet.

In de ondergrondse hier in Gloucester Road, mijn locale tube station, liep ik vorige week achter een grote, slanke vrouw aan naar de lift. Ze had prachtig, halflang, kastanjebruin, krullend haar dat van achteren door een clasp bij elkaar gehouden werd en ze droeg een zwarte nep bontjas. Een opvallend typje. We gingen de lift in en ik manoeuvreerde mezelf door de meute tegenover haar om haar gezicht te zien.

Tot mijn stomme verbazing had ze - had hij - een grote, rode snor.

Onwillekeurig stond mij toen opeens Ethne weer voor de geest, onze excentrieke Londense vriendin die nu al weer twintig jaar dood is. Dit is wat ik destijds over haar schreef.

In memoriam Ethne, 4 mei 2002

Een dag na mijn vaders sterfdag – tevens de verjaardag van prinses Juliana - hoorden Peter en ik pas dat Ethne al bijna een maand dood was, en dat was toch wel even schrikken.

Ethne was wat je noemt een freak of nature. Ze was een dwerg: haar hoofd reikte net tot mijn boezem. Ze woog op zijn minst 200 kg, ging gekleed in nauwsluitende goedkope jurken waar haar wanstaltig dikke lijf compleet uit puilde en ze droeg altijd, zomer en winter, oude leren laarzen, die strak spanden om haar olifantsbenen. Twee vurige donkerbruine ogen keken steels uit onder wenkbrauwen die als harige, zwarte stukken touw in de vorm van twee omgekeerde hoofdletters ‘v’ op haar voorhoofd leken te zijn geplakt. Ze had vettig, halflang grijs haar dat altijd nonchalant achterover was gekamd, en een baard.

Ja, u leest het goed. Ethne is de enige vrouw die ik ken(de) die een baard had, een piekig grijs geval dat het qua lengte weliswaar nooit verder schopte dan een bescheiden ringbaardje en dat ze soms wel eens epileerde, maar meestal rustig liet zitten. In de negentiende eeuw had Ethne op de kermis gestaan.

Peter had Ethne zijn halve leven gekend. Nu ruim dertig jaar geleden kwam de uit Zuid-Afrika afkomstige Jodin, die toen als persfotografe functioneerde – en mijn man werkte bij de British Tourist Authority - op zijn kantoor aan met het verzoek om geldelijke steun voor het maken van een reportage over het Engelse koningshuis, in het Schotse Balmoral Castle. Hij zegde die steun toe; de introducties had ze al. Er volgde een episode in een vliegtuig waar een stewardess koffie over Ethne’s camera goot en Ethne British Airways een proces aandeed - dat ze won. Tot hoffotografe heeft ze het echter nooit geschopt. Wel had ze haar kanalen; tot kort voor haar dood wist Ethne altijd eerder dan wie dan ook hoe het met de Engelse Royal Family gesteld was. Hetgeen ons altijd trouw telefonisch werd meegedeeld.

Toen ik Ethne leerde kennen woonde ze in een council estate (sociale woningbouwcomplex) in noord Londen, in één van die torenflats uit de jaren vijftig of zestig van de vorige eeuw die door grafiti en vandalisme reeds lang geleden vrijwel ontoegankelijk waren gemaakt. Op de zoveelste etage deelde ze een bijzonder vervuild en zeer deprimerend appartementje met een onbestemd aantal kanariepieten in kooitjes. Peter en ik zijn één of twee keer bij haar thuis geweest en ik geef grif toe dat dit een minder plezierig gevolg was van de vriendschap met Ethne. Na zonsondergang zou geen van de bewoners zich meer in de lift van dat complex wagen, stelden wij ons voor. Wij lafaards durfden het overdag al nauwelijks aan.

Normaal gesproken trof Ethne haar vrienden in een tweederangs Indiaasch restaurant in de Finchley Road. De eerste keer dat ik daar naartoe werd meegenomen was ik eigenlijk buitengewoon nieuwsgierig; ik was Peters eerste vrouw of vriendin die de eer had Ethne te ontmoeten. Met eerdere partners had hij de confrontatie niet aangedurfd.

Direct bij het betreden van het établissement hoorden we onze namen roepen. Achterin het verder lege restaurant troonde Ethne, klein en rond doch allemachtig aanwezig, achter een tafel. Ik schrok van de wilde ogen en die manlijk zware wenkbrauwen; de baard was ik op voorbereid geweest. Ethne begon mij ogenblikkelijk voor te stellen aan het zootje ongeregeld dat haar vriendenkring was. Een louche zakenman uit Gibraltar, een fletse oude vrijster die verpleegster of secretaresse of iets dergelijks was geweest, een vriendelijk vrouwtje van mijn eigen leeftijd dat iets deed in de alternatieve geneeskunde, en natuurlijk de obers van de zaak. Abdul, Achmed, Hassan, en hoe ze nog meer mochten heten. Nadat ik ieders hand geschud had mocht ik gaan zitten en kregen we de kaart toegediend.

Op dat moment boog Ethne zich over de tafel naar mij toe en vroeg op strenge toon, in een diepe basstem:

‘Well, Caroline. Am I as bad as you were told I would be?’

Ik keek haar recht aan - en toen zag ik die vonk in haar donkere blik. Opeens had ik in de gaten dat achter dat groteske uiterlijk een behoorlijke dosis zelfspot huisde. En een grote intelligentie. En gevoel voor theater. In één woord: levenskunst.

Ik glimlachte terug en zei rustig: ‘I don’t know yet.’

Sindsdien was ik stevig opgenomen in Ethne’s merkwaardige vriendenkring, die om de zoveel tijd samenkwam in dat inferieure Indiaasche restaurant aan de Finchley Road. Door de jaren heen leerden we elkaar beter kennen, zij het alleen bij de voornaam; onze enige onderlinge band bleef altijd die vriendschap met Ethne. Ethne die ons dubbel deed liggen van het lachen om haar krankzinnige verhalen, Ethne die ons er om de haverklap tussen nam, want ze was iedereen te vlug af. Ethne, die tegen alle regels, gewoon eieren met spek bestelde, en soepkommen vol slappe ‘witte’ koffie, en hele tupperware containers volschepte met Indiaasche groenten en rijst om mee naar huis te nemen voor de volgende dag. Het was een ongeschreven regel dat wij met zijn allen voor haar betaalden. Tegen half drie kwam dan steevast het invalidenbusje van de locale sociale dienst om ‘auntie’ weer op te halen.

Nadat wij in Monte-Carlo waren gaan wonen zagen we Ethne niet zoveel meer. We spraken elkaar op onze wederzijdse verjaardagen; het eerste telefoontje was altijd van haar. ‘Alles van den beste, Caroline.’ Op mij lanceerde ze haar restjes Zuid-Afrikaans. In het begin van de nieuwe eeuw, toen we eens in Londen waren, ben ik nog een keer alleen naar een lunch in de Finchley Road geweest; in alle gedoe met de kapotte boiler en de reparatie daarvan in onze flat bracht Peter het niet op. Het bleek de laatste keer te zijn.

Eind maart telefoneerde Ethne verschillende keren panisch naar Monaco. Ze had buikpijn, en ze wist maar al te goed dat het kanker was. Gelukkig is ze niet lang ziek geweest.

Ethne overleed op de dag dat wij in de auto stapten om van de Côte d’Azur naar het noorden te rijden. Toen we in Londen aankwamen was ze al begraven. Op het Joodse kerkhof Enfield in Hertfordshire. Bij die begrafenis waren vier jonge Moslims aanwezig geweest. Het waren de obers van het Indiaasche restaurant.

Op mijn boekenclub bijeenkomst afgelopen vrijdag zei één van mijn vriendinnen dat ze net een Joodse bruiloft had bijgewoond. Ik riposteerde onmiddellijk dat ik net een Joodse begrafenis had gemist. En waarachtig, even was het precies of ik Ethne’s kakelend gelach hoorde, op de achtergrond.

Kerst als Protest

Sun, 25 Dec 2022 17:53:32 GMT

Kerstmis in Oekraïne wordt normaliter op 7 januari gevierd, volgens de orthodoxe kalender. Maar niet dit jaar. Dit jaar wordt Kerst gevierd op 25 december. Als protest en signaal dat het los is van het verleden!

Vóór 24 februari van dit jaar wist ik wel waar Oekraïne lag. Ik kon het aanwijzen op de kaart maar was er niet noemenswaardig mee bezig. Dat Rusland de Krim had veroverd, wist ik wel, maar het raakte me niet echt. Het verhaal dat een groot deel van de bevolking het eigenlijk wel goed vond omdat ze zich deels Russische voelen, klonk gemakzuchtig heel geloofwaardig.

Inmiddels weet ik beter. Inmiddels weet ik dat er eigenlijk al meer dan zeven jaar oorlog is tussen Rusland en Oekraïne. Inmiddels realiseer ik me dat Poetin een zieke geest is die leeft in een vervlogen verleden, waarin hij ons allemaal wil laten terugkeren en het ijzeren gordijn weer wil sluiten. Een verleden van wij-zij, van koude oorlog, spionage, wederzijdse bedreiging en machtsvertoon. Een wereld die we dankzij o.a. Gorbatsjov achter ons hadden gelaten. De grote en vaak wrede Sovjet Unie had eindelijk haar bevolking vrij gelaten. Terug naar één Duitsland, het Warschau Pact opgeheven en op weg naar één Europa.

Oekraïne was bezig om haar weg te vinden richting de Europese Unie. Niet gemakkelijk, want het was een land met communistische overlevingsmechanismen. Corruptie, machtsmisbruik en weinig tot geen ondernemerschap. Geen heilig land, geen voorbeeld land, maar wel een land dat bezig was om haar geschiedenis niet leidend te laten zijn voor de toekomst. Dat bezig was om de bevolking een grotere stem te geven en meer vrijheid. Dat bezig was om economisch op te krabbelen, na een ondernemersgeest verziekende geleide economie. Dat bezig was om een nieuw land te worden, als een voorzichtige Phoenix uit de communistische as.

Kerstmis in Oekraïne wordt normaliter op 7 januari gevierd, volgens de orthodoxe kalender. Maar niet dit jaar. Dit jaar wordt Kerst gevierd op 25 december. Als protest en signaal dat het los is van het verleden, waar die gek zo graag aan vast wil houden. Kerst in de schuilkelders, in de metro, ver weg van huis en in de kou. Kerst als protest tegen die gek, met op de achtergrond de bombardementen die hun huizen openscheurt en de energiecentrales platlegt. Maar de Oekraïners geven niet op. De offers zijn enorm. Niet alleen de huizen, de infrastructuur en energievoorziening, maar vooral de vele levens van al die jonge mensen die vechten voor hun vrijheid. Moeders huilen om hun kinderen en kleinkinderen. Terwijl die kinderen als soldaten aan het front vechten om hun familie in de toekomst in vrijheid te laten leven.

Het is dat rotsvaste geloof in de overwinning, in hun toekomst die ze zelf willen schrijven in het Oekraïens en niet in het Russisch, dat hen zo sterk maakt. Ondanks alle enorme verliezen is het volk gesterkt in hun nationale overtuiging dat ze vrij willen zijn, dat ze daarvoor moeten blijven strijden. Met hun sterke leider Zelensky, hun wilskracht en met de militaire hulp van het westen moet dat lukken. Laten wij ze daarin ondersteunen zoveel we kunnen. Door de vluchtelingen goed op te vangen, welkom te heten en te laten delen in onze welvaart. Want ook al gaat het hier economisch wat minder, is de inflatie hoog, stijgt de rente en is de energie een stuk duurder, niemand in Nederland hoeft te slapen in een kapotgeschoten huis bij een temperatuur van twintig onder nul. Ik wil niets bagatelliseren, maar wij kunnen tenminste nog delen.

Het is Kerstmis en de sentimenten rollen over elkaar op televisie. De kerstgedachte is mooi en helpt veel mensen. Laten we die gedachte vast houden, ook als december straks voorbij is, als de gezellige donkere dagen voorbij zijn en de dagen zich druilerig aaneen rijgen in januari en februari. Ook in januari en februari is het nog koud in Oekraïne en ook in die maanden na Kerst wordt er gevochten en verliezen jonge mensen het leven, huilen vaders en moeders.

Kerst is meer dan een feest van de Christelijke kerk, is meer dan een maand barmhartigheid. Kerst is een houding die we allemaal moeten hebben, gelovig of niet, ongeacht welk geloof. Ongeacht ras en afkomst, rijk of arm. Kerst is veel meer dan overvolle tafels, familiebezoeken en straks de meubelboulevard. Kerst is de vertaling van medemenselijkheid. Nu voor Oekraïne, straks voor Afghaanse vrouwen, morgen voor vluchtelingen van waar dan ook.

Kerst is een mistletoe het hele jaar boven elke deur. Kerst is een kus voor iedereen.

Blijf gezond, barmhartig en verdraagzaam. Het is het hele jaar door Kerst!

Lees mijn blogs op: www.criebels.nl

Nederlander let op uw saeck

Mon, 05 Dec 2022 18:28:17 GMT

Hoor wie klopt daar kinderen, hoor wie klopt daar zachtjes tegen het raam. Het is een sluipmoordenaar zeker, die op pad is zeker, om een mooie traditie te kapen van ons land.

Voor mij als tweedegeneratie Nederlander is Sinterklaas dé Nederlandse traditie. Een feest waarbij je elkaar wel cadeautjes geeft, maar het niet draait om de cadeaus. € 5 tot € 10 max mogen ze kosten. Nee het draait om de moeite en het vakmanschap dat gestopt wordt in de surprises en de gedichten, de lol om elkaar op een liefdevolle manier op de hak te nemen, de aandacht voor de ander die daar uit blijkt, , de pret van het uitpakken en het voorlezen, natuurlijk de voorpret.

En voor de kleintjes gaat het de spanning, om de Goedheiligman die d.m.v. zijn Grote Boek van iedereen alles weet wanneer je braaf was en wanneer stout, die de macht heeft je mee te nemen naar Spanje, weg van je moeder en je vader, je broertjes en zusjes, je maatjes. Wat strooigoed, een klein cadeautje in je schoen in ruil voor een wortel, een iets groter cadeau in de zak die miraculeus bij de voordeur staat op 5

december. Het is allemaal zó spannend. Word jij uitverkoren om op de knie van Sinterklaas (gebeurt dat in deze #metoo tijd nog?) te luisteren terwijl hij uit het Grote Boek voorleest over jou?

De wat oudere toeschouwer valt ondertussen op hoe Piet stilletjes en onopvallend de macht overneemt. De oude man wordt steeds verstrooider, op zijn schimmel over de daken wordt ook gevaarlijker. Het is knap hoe de Opperpiet de oude man volledig in zijn waarde laat, terwijl hij Sint onopvallend voorzegt wat hij moet doen of zeggen. De traditie past zich aan de moderne tijd waarin de mensen op de werkvloer vaak veel beter dan hun bazen weten hoe de zaken gerund moeten worden. Een slimme baas weet en handelt ernaar.

Maar wie goed oplet ziet een sluipmoordenaar naderen, stilletjes doet hij zijn verwoestend werk. Is hij al te ver voortgewoekerd of kunnen we het tij nog keren? Steeds meer winkels slaan niet alleen Sinterklaas over in de versiering van de etalages, maar zijn al in vol Kerstornaat lang voor 5 december, steeds meer gezinnen slaan Sinterklaas over om zich vol op Kerst te kunnen storten. En Kerst is Santaclaus, de commerciële verre verwant van onze Kerstman, die exoot uit Amerika die de neiging heeft altijd te overheersen. Inmiddels versieren we niet meer alleen de Kerstboom , maar ons hele huis en niet alleen ons huis, maar ook te tuin en de heg die aan straat staat. Kerst lijkt een competitie te zijn verworden: wie heeft zijn huis het mooist versierd, wie heeft de mooiste cadeaus, wie heeft het spannendste Kerstmenu geserveerd, de kalkoen het origineelst opgepimpt, zodat het beest onherkenbaar is geworden?

Nederlander let op uw saeck, het is niet de kleur van Piet die onze traditie bedreigt, het is onze nalatigheid om zo een kostbare traditie te onderhouden en aan te passen aan de moderne tijd die haar de das zal omdoen.

Begrafenis

Thu, 10 Nov 2022 20:25:12 GMT

Vandaag, precies 40 jaar geleden, overleed een voorganger van de man die nu de wereld zo bezighoudt. Wat is er veranderd en wat helaas niet?

Begrafenis

Vandaag, 10 november 2022, is het precies veertig jaar geleden dat secretaris- generaal van de Communistische Partij, Leonid lljitsj Brezjnjev, in Moskou overleed. De donkere geluiden van de blazers in de zesde symfonie van Tsjaikovski, de Pathetique, klonken over de radio. Straten naar het Rode Plein werden afgezet. Gordijnen werden voor de ramen geschoven. Ik woonde nog maar net zes maanden in Moskou, maar nieuwsgierigheid won het van mijn ingetogenheid. Ik liep naar het Rode Plein. De agenten met hun roodgerande grijze petten toonde ik mijn diplomatieke identiteitskaart en ik verzon een afspraak te hebben op de nabijgelegen Franse ambassade, zodat zij mij moesten doorlaten.

Onlangs bekeek ik de documentaire van de OekraTense regisseur Loznitsa over de staatsbegrafenis van Stalin (1953). Op die beelden huilde iedereen: vrouwen, soldaten, kinderen. Toen Stalin's verre opvolger Brezjnjev was heengegaan, leek het verdriet op straat meer op een administratieve verplichting. Het leven ging zijn gewone gang. Deprimerende alledaagsheid. Niemand leek aangedaan. De wapperende rode vlaggen langs de lege Koetoezovski Prospekt ademden meer de sfeer van een voetbalwedstrijd dan van een overleden staatsman.

Op de ambassade gaf deze gebeurtenis wel wat extra werk. Niet alleen moest er een terugblik geschreven worden ("van opbouw tot stagnatie, 1964-1982"), ook werd een visie op het toekomstig leiderschap geformuleerd. In tegenstelling tot de algemene verwachting werd Brezjnjev's stagnatie namelijk niet voortgezet door de zeventiger Konstantin Tsjernenko, maar mocht oud- KGB-chef Joeri Andropov enkele voorzichtige hervormingen introduceren. Brezjnjev had zich nooit op zijn gemak gevoeld in de buurt van de feiten. Zou Andropov meer realist zijn? De nieuwe leider had toen al een zwak voor de jonge Gorbatsjov, maar werd na zijn ontijdige dood eerst nog opgevolgd door de oude baas Tsjernenko, die zelf na ruim een jaar in functie óók overleed. Drie begrafenissen in drie jaar! Brezjnjev, Andropov en Tsjernenko.

Niet minder belangrijk dan die rapportage was de administratieve klus op de ambassade om een overvlieg- en landingsvergunning aan te vragen voor het Nederlandse regeringsvliegtuig, waarmee resp. minister Hans van den Broek en vice-premier Gijs van de Aardenne Moskou binnen zouden vliegen om de begrafenis bij te wonen. "Een overvlieg-vergunning", zo sprak de Tweede Man op de ambassade, die de mooie titel van 'Gevolmachtigd Minister' mocht voeren. Ik knikte begrijpend en instemmend, tot het tot mij doordrong dat deze taak van mij als juniore medewerker werd verwacht. Of ik de daartoe strekkende concept-nota aan het ministerie van Buitenlandse Zaken maar wilde schrijven. Spoed! Omdat ik in de dossiers geen enkel voorbeeld van een dergelijke nota kon vinden, zette ik mij aan het improviseren. Alvorens verzending moest de Gevolmachtigd Minister, steeds gekleed in een bij zijn titel passend donkerblauw maatpak, mijn nota goedkeuren. Ongeduldig zat hij achter zijn lege bureau te wachten op mijn proeve.

Omdat hij, noch ik wist op welke plaats in deze nota de technische gegevens van het regeringsvliegtuig vermeld dienden te worden, lieten we die maar achterwege, om ze in een annex bij de nota te voegen. Fout! Helemaal fout! Het Ministerie, streng op de vorm, vroeg om een nieuwe nota. Pestkoppen! Lichte paniek op kantoor: collega's werden geraadpleegd en inmiddels bogen zich nu vier diplomaten over deze simpele routinetaak.

Uiteraard vlogen de bewindslieden uiteindelijk keurig op tijd binnen om de ceremoniële bijzetting bij te wonen en de opvallend korte lijkrede van opvolger Andropov aan te horen. Deze plechtigheid vertoonde nog een merkwaardig voorval. Op het moment dat de kist met de overleden secretaris-generaal langzaam aan witte linten naar beneden werd gelaten, liet een van de dragers een lint schieten, waardoor de kist met een weinig discrete en oneerbiedige plof hard op de aarde naast de Kremlin-muur viel. Zelfs de treurmars van Franz Liszt schrok ervan. Onmiddellijk werd het volkslied ingezet, als om de aandacht van dit incident af te leiden. In Moskou was niets wat het leek, maar achter alles school betekenis. Verdriet was niet ongeveinsd, vreugde zelden oprecht. Maar of hier opzet in het spel was geweest, dat weten we nog steeds niet. Het geluid van de tientallen scheepstoeters op de rivier de Moskwa overstemde hierna alles.

Vanwege de vele bezoekende delegaties, waren alle hotels in de stad volgeboekt. De toenmalige aankomend NRC-correspondent logeerde daarom bij mij thuis. Die avond namen we aan de keukentafel de dag door.

Stond het losgeschoten lint van de lijkbaar symbool voor het einde van een tijdperk, zo vroegen we ons af. Een tijdperk waarin Geluk verplicht was en de Ultieme Waarheid regeerde. Weduwe Viktorya Petrovna verloor onder Gorbatsjov haar datsja en de helft van haar pensioen. Brezjnjev's kinderen raakten na zijn dood verwikkeld in alcoholisme en schandalen.

Wie is er nog bang voor een toekomstige omwenteling in het Kremlin?

Illustratie:

Het Politbureau:

Van links naar rechts: Dolgich, Kirilenko, Kapitonov, Kosygin, Ponomaryov, Brezjnjev, Soeslov, Gromyko, Andropov, Tsjernenko, Oestinov, onbekend, Grisjin, Pelsje, Domitov, Solomentsov, Zimjanin, Gorbatsjov, onbekend.

Vergeefs Gebed

Wed, 12 Oct 2022 14:01:46 GMT

Soms verbaas je jezelf. Hoe mooi is dat?

Nog niet zo lang geleden mocht ik lid worden van de schrijverstafel.
Nou ben ik meer een lezer dan een schrijver, eerder een bewonderaar van schrijvers zou je kunnen zeggen. Degene die mij introduceerde had een tip en raadde mij aan om eens niets te doen en al stilzittende inspiratie tot schrijven over mij heen te laten komen.
Zo gezegd zo gedaan. Wat er vervolgens gebeurde was niet zo heel verwonderlijk in deze tijd van alles wat er de afgelopen maanden plaatsvond in Oekraïne.
En als genealoog en geschiedkundige leef je natuurlijk vaak met je gedachten in het verleden. Maar als niet godsdienstig en zelfs ongedoopt mens verbaasde ik mijzelf toch wel dat dit stukje tevoorschijn kwam.

Vergeefs Gebed

Zou er veel gebeden worden?
Oh God bescherm de Grote Putin..
Oh God vernietig Dictator Putin..
Zoals gelijk gebeden werd voor Hitler, de Aanbedene, de grootste Misdadiger

4 neefjes spelend onder de tropenzon
Wat zal het lot hen brengen, vrede of oorlog?
De een zal sterven in Bergen Belsen..
De tweede vermoord naast de trein van Bandoeng naar Batavia..
En de derde in het oerwoud op Java..
Alle drie vermist en nooit meer teruggevonden
Oh God bescherm het vierde kind!

Licht en donker, goed en kwaad, gij zult niet doden
Zou er veel gebeden worden door verdwaalde geesten en rechtvaardigen?
Zou de Goddelijke nog begrijpen wat te doen?
Weet de mens nog wat hij doet?
God als metafoor voor goed en kwaad
De toornige God, de barmhartige God!

Vergeefs wordt er gebeden maar het lot zal beslissen wanneer kwaad weer goed wordt
En de verdwaalde geest van een dictator tot stilstand komt
Hoeveel kinderen die ooit speelden in de zon zullen nog verdwijnen in de duisternis?
Uw wil geschiede!
Oh God…

Frederique Gentis

De Slag om de Dnjepr

Thu, 06 Oct 2022 10:14:23 GMT

De geschiedenis herhaalt zich vaak. Meestal omdat we weinig leren van het verleden. Laten we hopen dat het ditmaal anders loopt.

De slag om de Dnjepr

In 2011 waren we in Oekraïne. In een museum zagen we een groot diorama over de slag bij de Dnjepr in WOII. 1,25 Miljoen Duitsers waren op de terugtocht na de slag bij Stalingrad en werden achtervolgd door 2,65 miljoen Russen. De Duitsers trokken zich terug achter de Dnjepr die op sommige plaatsen meer dan drie kilometer breed is. De slag om de Dnjepr was de veldslag met de op twee na grootste verliezen (1,56 miljoen slachtoffers) in de geschiedenis. Dat was vooral te wijten aan het onverbiddelijke bevel van Stalin om zijn soldaten over de Dnjepr te sturen, tegen de verzoeken van de generale staf in. Ze hadden de keuze tussen oversteken in de richting van de Duitse batterijen of neergeschoten te worden als deserteurs. De Dnjepr kleurde over haar gehele lengte rood van het bloed.

Klinkt anno 2022 helaas vertrouwd in de oren. Hopelijk met een andere afloop.

De Krim

Thu, 29 Sep 2022 19:23:34 GMT

De Krim

Voor velen slechts een naam op de kaart, een gebied ergens ver weg. Zelfs voor gymnasiasten was het toenmalige Tauris, slechts een Griekse kolonie aan de Zwarte Zee. Tot 2014. Toen veranderde alles. Het werd er niet beter op.

Op school lazen we “Iphigenia in Tauris” een Griekse tragedie van de schrijver Euripides. Ik heb me toen nooit gerealiseerd dat het toenmalige Tauris, een Griekse kolonie aan de Zwarte Zee, voor de huidige Krim stond.

We waren al blij als we na uren zwoegen een alinea van deze tragedie vertaald kregen. De aardrijkskundige context kon ons gestolen worden. Het betrof hier immers een louter taalkundige exercitie.

Nu pas besef ik dat het in de buurt van Sebastopol was, waar Iphigenia haar slachtoffers levend offerde. De Godin Athene bevrijdde haar van deze gruwelijke taak, die Iphigenia, als dienares van de Godin Artemis, moest uitvoeren. De boodschap voor het publiek was: in het Griekenland van de vijfde eeuw voor Christus passen geen mensenoffers meer.

Deze redding van Iphigenia heeft de bloedige lotsbestemming van het schiereiland niet kunnen voorkomen: moord, doodslag, verdrijving, eeuwige verbanning, strijd en discriminatie, machtsovernames, annexatie tot aan de huidige oorlog toe.

Ook de oude Grieken namen beslissingen op basis van volksraadplegingen, in de vorm van een schervengericht. Kwam je naam te vaak voor op een door de burgers geschreven scherf, dan kon dat tien jaar verbanning opleveren. Maar het was wel een vorm van democratie.

De absurditeit van de huidige referenda in bezet Oekraïens gebied doen eerder denken aan de “Dode Zielen” van Gogol. De duizenden doden uit bezet gebied moeten zeker vanuit de hemel hun zegening aan de aansluiting bij Rusland geven.

Tweeëneenhalf duizend jaar na de Griekse beschaving en kolonisering van de Krim zien we nu, daar op datzelfde schiereiland, mensenoffers en schervengerichten, zo vals een wolfshond, alle vooruitgan g tenietdoen.

De Dnjepr

Tue, 02 Aug 2022 14:58:08 GMT

Requiem voor een groot man die is vermoord door een letterlijk en figuurlijk kleine man.

Een van de belangrijkste zakenlieden van Oekraïne is samen met zijn vrouw Raisa omgekomen toen een raket hun huis 's nachts raakte bij massale Russische beschietingen van de zuidelijke stad Mykolaiv.

Oleksiy Vadatursky was eigenaar van Nibulon, een bedrijf dat zich bezighoudt met graanexport. Hij had ook de prijs "Held van Oekraïne" ontvangen.

De Dnjepr

Wat moet dat een enorme klap geweest zijn. Afgelopen weekend werd de sympathieke Oekraïense scheepsmagnaat en graanhandelaar, Oleksiy Vadaturskyi met zijn echtgenote in hun woning in de Zuid Oekraïense havenstad Mikolayev vermoord. Zij werden het slachtoffer van een misdadige Russische raketaanval, die op hun slaapkamer was gericht.

Iedere ambassade heeft wel een project dat gezichtsbepalend is voor de activiteiten van zijn medewerk(st)ers. In Kiev was het “Dnipro Development Initiative” zo’n hartslag van de ambassade. De opzet was het beter bevaarbaar maken van de rivier de Dnjepr, om zo een beter logistiek evenwicht te creëren tussen vrachtvervoer over de weg, over het spoor en over de rivier. Het watertransport was namelijk zwaar onderbenut door langdurige verwaarlozing van de scheepvaartcorridor door de Dnjepr. De Nederlandse waterexpertise zou hier wel weg mee weten: baggerwerkzaamheden, herstel van de houten sluizen, kanalisering, allemaal zaken waar wij Nederlanders nu eenmaal goed in zijn.

Het project had de aandacht van verschillende potentiële deelnemers, waaronder internationale financiële instellingen als de Wereldbank en de Europese Investeringsbank. Voorwaarde voor hun deelname was wel een faciliterend wettelijk kader, waarbinnen een en ander transparant kon plaats vinden. Daarin was een van de aspecten het openstellen van de rivier voor schepen die onder internationale vlag voeren.

Hier nu, kwam onze vriend en scheepsmagnaat Oliksiy Vadaturskyi in beeld. Zijn bedrijf, NIbulon, had namelijk een nogal monopoloïde positie op de rivier de Dnjepr weten op te bouwen. Het bedrijf werkte graag mee aan een verbetering van de doorvaart door de Dnjepr, maar natuurlijk liever niet met al te veel internationale concurrenten. Dan betaalde hij de investeringen nog liever uit eigen zak. Het noodzakelijke wetgevingsproces had daarom een moeizame stroperigheid ontwikkeld. Niet helemaal vreemd daaraan was de omstandigheid dat Vadaturskyi’s zoon, Andryi, een zetel heeft in de Verchovna Rada, het Oekraïense parlement.

Over de doden niets dan goeds en het is dan ook echt moeilijk om kritisch te zijn over de Vadaturskyi’s. De samenwerking met hen was steeds uiterst plezierig en mijn werkbezoeken aan de havenstad Mikolayev en aan Vadaturskyi’s scheepsbedrijf Nibulon constructief. Pa Vadaturskyi was “suaviter in voce”, maar “fortiter in re”. Opgeklommen vanuit een bescheiden achtergrond tijdens het communisme, was hij, die goed was voor zo’n half miljard, altijd bescheiden gebleven, zowel in zijn omgangsvormen als in zijn leefstijl. Zuinig voor zichzelf, genereus voor anderen. Maar een succesvol zakenman moet soms hard zijn. Hij heeft enorm veel betekend voor de Oekraïense scheepvaart, die nu door de oorlog zo in moeilijkheden verkeert. Zeg je Dnjepr, dan zeg je Vadaturskyi, zeg je Vadaturskyi, dan zeg je Oekraïne. Die enorme klap van het afgelopen weekend in Mikolayev is daarom een grote klap voor Oekraïne.

We moeten maar hopen dat de rivier de Dnjepr nooit de functie van een grensrivier gaat krijgen: Transdnjeprië ten oosten van de rivier en Cisdnjeprië ten westen ervan. Niet alleen Oekraïne, maar het hele vrije westen draagt er verantwoordelijkheid voor dat deze ramp zich niet gaat voltrekken. Oleksiy Vadaturskyi kijkt mee vanuit de hemel.

Inspiratie door Olga

Wed, 27 Jul 2022 19:29:36 GMT

Enige tijd geleden kwam Marlies Terstegge met het idee ‘om de schrijvers en boeken waardoor we ons laten inspireren … ergens te benoemen.’ Want: ‘Mensen die non-fictie schrijven vinden de stap naar een roman vaak te groot.’

Marlies noemt dan een boek dat ze in eerste instantie geweldig vond maar dat haar bij nader inzien inhoudelijk tegenviel. Ze concludeert: ‘de bron van inspiratie ligt voor mij dus in het 'ambacht' van het schrijven, niet zo zeer in de boodschap van het boek of in herkenning.’ Mooi is dat; de waardering voor de inhoud van een roman is persoonlijk maar de wijze waarop een grootmeester zijn of haar roman opzet kan lessen inhouden voor mindere goden.

Ik moest hieraan denken toen ik ‘Olga’ las van Bernhard Schlink (in de Engelse vertaling; 300 pagina’s) want al lezend werd dit boek mij tot voorbeeld van ‘het ambacht’.

Indeling

‘Olga’ bestaat uit drie delen die zijn onderverdeeld in korte ‘stukjes’ van rond de 600 woorden; dat is één tot anderhalve pagina A4 in Word. Ieder stukje vormt een afgerond geheel. Het zijn ‘behapbare brokken’ die het de lezer gemakkelijk maken, heel eigentijds. Geen lange hoofdstukken waarin je snel de draad kwijtraakt.

Binnen een deel sluiten de stukjes qua tijdsvolgorde op elkaar aan; de verhaallijnen van de delen vallen deels over elkaar heen. Zo kan de auteur de lezer in het ongewisse laten over bepaalde gebeurtenissen of personen om daar pas later duidelijkheid over te geven.

Korte inhoud

Deel I (25 stukjes) vertelt chronologisch het verhaal van de twee hoofdpersonen, Olga en Herbert. Het verhaal begint aan het eind van de 19 ^e eeuw en eindigt in het midden van de 20 ^e eeuw. Olga en Herbert leren elkaar kennen in hun kindertijd en komen uit zeer verschillende milieus. Ze krijgen een liefdesrelatie maar de ouders houden een huwelijk tegen en manipuleren dat Olga, die tegen de verdrukking onderwijzeres is geworden, wordt overgeplaatst naar een ver oord. Ze blijven elkaar opzoeken, voeren interessante gesprekken en schrijven elkaar brieven. Herbert heeft grandioze ideeën, Olga is pragmatisch. Hij gaat bij een regiment en wordt uitgezonden naar Duits Zuidwest Afrika waar hij deelneemt aan de strijd tegen plaatselijke stammen. Hij gelooft in het brengen van beschaving en de groei van het keizerrijk tot een wereldmacht. Olga sluit vriendschap met Sanne, boerin in een dorp vlak bij het hare. Die heeft een zoon van twee jaar, Eik, en Olga en Sanne moederen over hem. Olga zegt tegen Herbert (sleutelzin): ‘Zoals hij speelt stel ik me jou voor toen je een kind was.’ Herbert onderneemt verre reizen: Argentinië, Kamchatka, en andere plaatsen totdat hij het idee krijgt een expeditie te beginnen naar de Noordpool. Hij vertrekt en even later breekt de oorlog uit (WOI). De expeditie is slecht voorbereid en wordt een mislukking; expeditiegenoten sterven of worden een jaar later gevonden. Herbert wordt nooit gevonden maar Olga blijft hem brieven schrijven, poste restante naar zijn uitval plaats in Noorwegen. Eik meldt zich bij de SS; Olga kan dat niet tegenhouden. Ze raakt ondergedompeld in het oorlogsgeweld, wordt doof, moet haar baan als onderwijzeres opgeven en wordt naaister.

Deel II (28 stukjes) is geschreven door een vooralsnog onbekende ik-figuur. Hij is een kind in een gezin waar Olga af en toe komt als naaister. Zij ontfermt zich over hem en vertelt de verhalen uit haar leven; ze worden dikke maatjes ondanks hun leeftijdsverschil. Zo komen we meer de weten over Olga’s wedervaren en haar relatie met Herbert. Zij verwijt hem: ‘You and your friends are no better. Instead of solving your problems, you want to save the world. For you too, it’s all getting too big, too grand.’ Dit is het centrale thema van het boek: Duitsland wil te groot, te grandioos zijn en komt daardoor ten val. Herbert is de verpersoonlijking daarvan met zijn slecht voorbereide, grandioze expeditie waaruit hij niet terugkomt. Olga wijt dit aan Bismarck die het Duitse rijk heeft gecreëerd. De keizer wil het groot maken en neemt te veel hooi op zijn vork; de nazi’s doen het hem na. Het streven naar grootsheid is de wortel van het kwaad. Er worden bomaanslagen gepleegd (we zijn nu in de jaren 1950) en bij een ervan, op een standbeeld van Bismarck, raakt Olga dodelijk gewond en sterft een dag later in de armen van de ik-figuur. Deze erft haar nalatenschap en gaat zich verder verdiepen in het lot van Olga en Herbert. Via internet stuit hij op een antiquair in de uitval plaats in Noorwegen. Hij gaat erheen en komt in het bezit van de brieven van Olga aan Herbert die op het postkantoor zijn blijven liggen en nooit zijn geopend. Daar ontmoet hij Adelheid, een journaliste die ook op het spoor van Herbert en Olga zit.

Deel III (30 brieven) tenslotte, geeft de tekst van de brieven. De meeste zijn van 1913-1915 waarin ze het verloop van reddingsexpedities beschrijft en hoopt op zijn terugkeer. Het levert niets op en in de laatste brief geeft ze hem op. Maar dan zijn er nog brieven van 1936, 1956 en 1971. In de brieven wordt opgehelderd wie Eik en Adelheid zijn.

Lessen

Net als zijn eersteling, ‘Der Vorleser’, is de roman een dubbelloopsgeweer. Enerzijds: ‘The story of Olga is the story of Germany’s modern history’ - citaat op de omslag. Anderzijds is het een verhaal dat leest als een trein, met herkenbare mensen, goede psychologie en een spannende plot die pas aan het eind wordt opgelost. Je zou kunnen zeggen: er is een voorgrondverhaal en een achtergrondverhaal, en het achtergrondverhaal heeft een ‘boodschap’ die het voorgrondverhaal diepte geeft.

Vervolgens heeft Schlink een aansprekend achtergrondverhaal gekozen (de grandiositeit van de Deutschland über alles - ideeën van Bismarck, keizer en nazi’s) dat parallel loopt met de geschiedenissen van Herbert en Eik. De ‘boodschap’ is in beide gevallen dezelfde: het streven naar het grandioze is de wortel van de mislukking – in mijn woorden. NB Je moet onwillekeurig aan het huidige Rusland denken.

Het voorgrondverhaal is een sterke story met voorspelbare ontwikkelingen en onvoorspelbare wendingen. Continuïteit en verrassing wisselen elkaar af. Dit geeft rust aan het verhaal zonder dat het saai wordt.

Het verhaal voert de lezer naar veel plaatsen en de beschrijvingen maken de indruk zorgvuldig te zijn onderzocht. Het moet kloppen ook al is het fictie.

Tenslotte

Schlink gebruikt veel dialogen. Dialogen geven lucht in de tekst en lezen gemakkelijker dan beschrijvingen. Vergelijk het vraag-en-antwoordspel in de catechismus.

Bovendien gebruikt Schlink eenvoudige taal en korte zinnen. Kennelijk hoef je om literatuur te schrijven geen woordsmid te zijn al kan dat natuurlijk wel een prikkelende indruk maken.

De intro van het boek verwijst naar zijn bekende roman Der Vorleser (1995; er is een bekroonde film van gemaakt) en Die Frau auf der Treppe (2014); hij heeft echter veel meer geschreven en dat is opmerkelijk voor iemand die als prominent jurist door het leven is gegaan.

Beren op de weg

Tue, 19 Jul 2022 11:50:14 GMT

Beren op de weg betekent meestal tegenslag. Soms betekent het echter oppassen! En dan is het maar goed dat de alarmdienst van Roemenië samenwerkt met die van Nederland.

Gisteren reed ik rustig door mijn geliefde Roemeense bergen, dat rustig tot grote ergernis van de Roemenen achter mij trouwens. Zij zijn pas rustig als ze met maniakale snelheid door de bochten kunnen jakkeren.

Ineens begint mijn telefoon te trillen en alarmistische geluiden te produceren. Als ik er een blik op werp, is Google maps verdwenen. In plaats daarvan in grote letters: NL Alert! Meteen zie ik natuurlijk allemaal beren op de weg: heeft Boris Johnson Nederland aangevallen in een ultieme poging het leiderschap te behouden, want, tja, in tijden van oorlog ontsla je de premier niet, nietwaar? Of heeft hij dat kleine nucleaire bommetje waarvan de experts dachten dat hij boven Noord-Zweden tot ontploffing zou worden gebracht toch op Delfzijl gegooid?

Als ik eindelijk een plek vind waar ik even kan stoppen, lees ik de volgende tekst (Engels hieronder): "A fost semnalata prezenta unui urs in com. AREFU, DN 7C Transfagarasan,Barajul Vidraru . Evitati zona, ramaneti in locuinte! Pastrati distanta fata de animal si nu incercati sa va fotografiati cu acesta sau sa il hraniti. The presence of a bear was reported in AREFU, DN 7C Transfagarasan -Vidraru Dam area.”

“Avoid the area, stay indoor! Stay away from the animal and do not try to take pictures of it or feed it. Protect your pets/livestock without putting your life in danger.”

Wow wat een samenwerking tussen Nederland en Roemenië, denk ik nog, terwijl ik toch maar mijn raampje dichtdraai en het slot van mijn deur indruk. Zouden beren autodeuren open kunnen maken? Dan draai ik de weg weer op om binnen de kortste keren in een file terecht te komen, een geheel nieuwe ervaring voor mij, meestal veroorzaak ik de files hier. Wat blijkt, al die gehaaste Roemenen kunnen het niet laten: ze moeten even stoppen voor de beer die rustig langs de kant van de weg ons aan zit te kijken. Geef toe zit die beer niet gewoon te poseren?

Segregatie in optima forma

Wed, 13 Jul 2022 15:00:18 GMT

Onverwachte rijkdom hoeft niet altijd mooi te zijn. In Roemenië kun je zomaar protserige rijkdom zien in een bouwstijl die daar niet zou verwachten. In een streek, een plaatsje waar armoede overheerst, zie je vanuit je ooghoek een overdaad die daar niet past. De verklaring is zo mogelijk nog vreemder. Cultuur is mooi, maar kan ook heel verrassend zijn.

Je moet je voorstellen dat je rustig door het Roemeense landschap rijdt. Terwijl je geniet van het groene, glooiende landschap en de bergweggetjes, registreer je één en ander. Als je bijvoorbeeld een dorp inrijdt dat als eerste zijn Hongaarse naam vermeldt (Dit is Transylvanië, dat in 1919 bij het Verdrag van Trianon door de Geallieerden van de Hongaren is afgepakt en aan de Roemenen is geschonken, een gebeurtenis die nu, meer dan honderd jaar later nog steeds in het geheugen van beide bevolkingsgroepen gegrift staat), dan weet je dat je geen Roemeense vlaggen zult aantreffen, behalve aan officiële overheidsgebouwen; de meeste kerken zullen protestants zijn en op straat grote kans dat je mensen onderling Hongaars hoort spreken. Staat de naam alleen in het Roemeens geschreven, dan tref je veel meer vrolijk wapperend blauw geel rood aan, niet alleen in privétuinen, maar zeker ook vanaf iedere orthodoxe kerk.

En dan ineens uit je ooghoek…iets vreemds…wat is het dat je aandacht trok? Bij een snelheid van 90 kilometer per uur is het moeilijk je omgeving uitgebreid op te nemen en te analyseren. In de file waarin je rijdt, wordt plotseling remmen ook niet echt op prijs gesteld.

Maar dan zie je het ook recht voor je, tientallen, zo ver het oog reikt en allemaal aan de linkerkant van de weg. Gigantische huizen met vier soms zelfs vijf lagen dakjes bovenop het al even gigantische “basisdak”. Bizar, niet een stijl die je eerder bent tegengekomen in Roemenië.

Het stadje heet in het Hongaars Banffyhuniad omdat het van 1330 tot 1848 het bezit was van de graven Banffy. Zouden deze huizen (sommige zijn nog in aanbouw) een nieuw werk van de kunstenaar Banffy zijn?

De uitleg komt later in een vervallen kroegje aan de rechterkant van de weg waar de arme Roemenen wonen in huisjes met gaten in hun dak.

De huizen zijn van zigeuners die in het buitenland rijk zijn geworden met bedelen en die nu hun dagen in ledigheid doorbrengen, filmpjes postend van lange nagels met goud versierd, hun uitbundige lijven dansend in al even uitbundige, glanzende jurken, rijk versierd met briljanten en goud!

De verjaardag van mijn vader

Sat, 09 Jul 2022 11:25:11 GMT

‘We worden oud, jongen,’ zei laatst een vriend tegen me, toen we als twee oude mannetjes op een terras aan het lunchen waren. Een terras aan zee, waar we lekker uit de wind achter een glazen wand, van onze nieuwe haring aan het genieten waren. Achter het glas renden kinderen op het strand achter ballen aan, waren met vliegers in de weer en hun ouders lagen te bakken.

‘We worden oud, jongen,’ zei laatst een vriend tegen me, toen we als twee oude mannetjes op een terras aan het lunchen waren. Een terras aan zee, waar we lekker uit de wind achter een glazen wand, van onze nieuwe haring aan het genieten waren. Achter het glas renden kinderen op het strand achter ballen aan, waren met vliegers in de weer en hun ouders lagen te bakken.

Het was een deftig terras waar je een stropdas moet dragen en sokken tussen je voeten en je schoenen moet hebben. Om ons heen voornamelijk andere oude mannetjes en vrouwtjes. Hier en daar een waaier en veel strooien hoedjes tegen een zonnesteek. Als je door je oogharen keek en niet al te zeer op de hoogte was van de mode, zou het de jaren dertig kunnen zijn. We misten weliswaar de fraaie, hoge rieten strandstoelen, die ik ook nog ken vanuit mijn jeugd maar voornamelijk van de oude foto’s van mijn ouders, mijn opa en oma, die in vol ornaat, inclusief stropdas in die stoelen zaten. Als er al gezwommen werd, was dat door de mannen in van die hansop-achtige badkleding. Overdwars gestreept, met mouwtjes en broekspijpen. Liefst nog met een strooien hoedje op met een rood, wit, blauwe band.

Het was de tijd van mijn ouders, tieners nog die onbevangen de wereld inkeken. Geen idee van de oorlog die nog zou komen, van de technologische veranderingen die zij zouden meemaken, van de geo-politieke situatie die zo zou veranderen. Mensen die wij alleen uit de geschiedenisboeken kennen, liepen toen nog rond. Mensen als Einstein, Che Guevara, Hannah Arendt, maar ook Stalin en Hitler waren toen nog van vlees en bloed. En de maan was nog van kaas en onbereikbaar.

Mijn ouders waren toen nog alleen bezig met hun toekomst, hun dromen en wensen. Precies zoals het hoort bij tieners. Hun wereldje nog beperkt, het dorp, de stad, de streek. Geen internet en alles wat je wist van de rest van de wereld, kwam van de leraar, de encyclopedie, de krant en het Polygoon journaal in de bioscoop, voordat de hoofdfilm begon.

Geen idee van een definitieve partner, kinderen die ze zouden krijgen en het werk dat ze zouden gaan doen. Alleen nog maar dromen en de wereld aan je voeten.

Op 9 juli, nu honderddrie jaar geleden, werd mijn vader geboren. Mijn moeder was een baby van precies twintig dagen. Hoewel ik slecht ben met verjaardagen – ik zou met groot gemak die van mijzelf kunnen vergeten – zijn de verjaardagen van mijn ouders, elk jaar weer, dagen om even stil te staan en om te kijken. Ze zijn er al lang niet meer. Mijn vader stierf toen ik net twintig was en hij net vijf dagen eenenzestig. Jonger dan ik nu. Hij was toen een wijze, verstandige man. Een man in pak met een hoed op tegen de zonnesteek en soms tegen de regen. Een man van aanzien die met iedereen om kon gaan. Met de collega directeuren van Philips en met de boeren die achter ons huis de weilanden bewerkten en de koeien melkten.

In die korte tijd heb ik veel van hem geleerd. Hoofdzakelijk door zijn voorbeeld, door naar hem te kijken en te zien wat en hoe hij was. Ik, net uit de pubertijd, was net vatbaar voor zijn wijze lessen als we ’s avonds thuiskwamen uit de kroeg en hij nog met sigaar en een glas whiskey op ons wachtte. Dat wisten we niet, we dachten dat hij gewoon nog op was, maar hij wilde weten of het goed was met ons. Altijd vrienden mee en dan nog een laatste biertje met pa.

Een wijs man, een goede man en prima vader. Je kunt hem niet vinden op wikipedia, hij staat niet in de geschiedenisboekjes van de middelbare school, maar toch heeft hij impact gehad. Op mij, op mijn broers en zus, op mijn moeder natuurlijk en op een aantal van onze vrienden. Hij gaat dan niet de publieke geschiedenisboekjes in, hij is een prominent hoofdstuk in mijn geschiedenisboek. En dat lees ik graag. Niet elke dag, niet elke week, maar regelmatig en zeker op een dag als vandaag. Gefeliciteerd pa, dank voor je zorgzaamheid, je hulp wanneer nodig en je wijze lessen.

Blijf gezond, respecteer je roots en neem het goede mee naar vandaag.

Genieten van oud-Grieks

Sat, 21 May 2022 14:45:16 GMT

Waarom zou je oud-Grieks lezen? Voor de een is het een onmogelijkheid en voor de ander juist onmisbaar. Alleen met opperste concentratie, net als bij golfen of schaken, bereik je het Nirwana. In dit geval van de taal, van de klank en van het ritme. Daarom dus.

Charles de Gaulle zei ooit: “Les hommes cherchent les galons, les femmes cherchent l’amour et tout le monde cherche le bonheur, qui n’existe pas” Neen, groot geluk bestaat misschien niet, maar klein geluk bestaat wel degelijk.

Niet een enkele keer, maar regelmatig zijn mensen met hun gedachten ergens anders dan bij datgene waar zij op dat moment mee bezig zijn. Anders gezegd: ook ik heb mijn hoofd er niet altijd bij. Daar komt bij, om met de Weense schrijver Alfred Polgar te spreken: “ich bin überall a bisserl ungern”. Een ongedurige drang om te vertrekken. Van waar dan ook maar. Iedereen kent het cliché: het landelijk leven is idyllisch, de stad is gevaarlijk. Kortom: onrust leidt tot escapisme.

Neen, dan het vertalen van oud-Griekse teksten: alle draden in je hoofd die er los bijhangen worden strak gespannen. De overbodige bedrading, slecht geaard en brandgevaarlijk, wordt gedwongen tot een harmonieuze inspanning en tot concentratie. Dit geeft een weldadige rust, want afleiding is volstrekt onmogelijk. Dat zou immers tot verlies van tekstbegrip leiden. Zo ontstaat er eenheid van tijd en plaats: het wonder der gelijktijdigheid. Alles valt samen. Een vorm van klein geluk, moeilijk om lang vast te houden, maar even was het er. Half elf ’s morgens is de ideale tijd. Je hebt de kranten gelezen, schenkt jezelf koffie in en gaat aan je bureau zitten. Je opent Homerus. Je begint met het herlezen van een passage die je eerder aansprak. Hardop, want zo geniet je er meer van.

Alternatieven zijn schaken of golfen, bezigheden met vergelijkbare eisen aan de concentratie. Of een heel andere taal gaan vertalen. Maar de oud-Griekse teksten hebben het bijkomende voordeel dat ze mooi zijn. Sommige hebben zelfs eeuwigheidswaarde. Tweeëneenhalf duizend jaar geleden waren de menselijke gevoelens precies als nu: haat, liefde, jaloezie, ambitie, eigendunk, zorgzaamheid, egoïsme, machtsstreven, moed, lafheid, trots, vreugde, verdriet, woede, angst, verbazing, walging en nog zoveel meer. Alles blijft. Ook dat stelt gerust.

Voetballen met de president

Wed, 11 May 2022 21:48:05 GMT

Hoe je als ambassadeur, zonder te voetballen, toch met een-nul achter kunt komen. Zelfs zonder dat er een wedstrijd wordt gespeeld. En dat nog wel tegen een sympathieke oud-president.

President Kravtsjoek

Vanmorgen las ik in de krant dat de eerste leider van onafhankelijk Oekraïne, oud-president Kravtsjoek, op 88-jarige leeftijd is overleden. Misschien wel de sympathiekste van de vijf Oekraïense presidenten van het tijdperk vóór Zelensky.

Het was een wedstrijd in de warme augustusmaand van 2018 voor de Europacup: Dynamo Kiev ontving thuis Ajax. Een week eerder had de Oekraïense ploeg met 3-1 in de Amsterdamse Arena verloren. Nu was er een kans op revanche voor de Oekraīeners. Het stadion in Kiev was gevuld met hoop en gonsde van verwachtingen.

Op de eretribune zat ik, als Nederlands ambassadeur, naast groot voetballiefhebber oud-president Kravtsjoek. De voormalig politicus was voorzitter van de Oekraïense voetbalbond en bezocht de wedstrijden van Dynamo Kiev met een zekere regelmaat. In de winter met een deken over zijn knieën, in de zomer in een licht pak. Oud-presidenten worden ook in hun pensioentijd nog altijd begeleid door veiligheidsagenten en deze avond zag je de kaalgeschoren hoofden met oortjes met gespannen blik rondkijken temidden van de blauw-witte vlaggen van de thuisclub en het aanzwellende koor van de aanhang.

Tijdens de pauze kregen we een drankje aangeboden en ik raakte met mijn buurman in gesprek. De oud-president legde zijn linkerhand op mijn rechterknie, als wilde hij me in vertrouwen nemen voor een belangrijke mededeling. “Twee fouten heeft hij gemaakt”. Ik dacht dat hij het over de scheidsrechter of over de midvoor van Dynamo Kiev had, maar hij sprak over over zijn latere opvolger, de toenmalige president Porosjenko. “Twee fouten……” Één: hij is zakenman gebleven, dat is één.” Ik knikte alsof ik meteen begreep wat hij bedoelde. Toen dat tot me doordrong, vervolgde Kravtsjoek: “het geld van de oligarchen dat in het buitenland is gestald, heeft hij niet terug kunnen halen, een som groter dan de totale IMF-steun aan Oekraïne.“ Zo, die zat. Deze zachtmoedig uitgesproken beoordeling van zijn verre opvolger zat hem kennelijk hoog, want stond geheel los van het wedstrijdverloop. Als een tussenwerpsel, zo klonk het. De spelers dronken thee in de catacomben onder het stadion, wij nipten aan een glaasje wodka en plots kwam de politiek bovendrijven.

Tijdens een diner, enkele dagen later bij mijn Britse collega, vertelde ik over deze onverwachte en enigszins merkwaardige ervaring. Maar ik had kennelijk niet goed opgelet welke disgenoten er aan de Britse tafel zaten, want korte tijd later werd ik ontboden door de Presidentiële administratie. Een naaste medewerker van de president maakte me duidelijk dat het geen pas gaf dit soort vertrouwelijkheden ‘en plein public’ aan tafel te bespreken.

De wedstrijd Dynamo Kiev-Ajax was geëindigd in een gelijk spel (0-0), maar zelf stond ik nu één-nul achter.

To Tram or not to Trem?

Fri, 29 Apr 2022 19:29:55 GMT

Als je niet in je eigen land kunt leven, is Nederland het ideale land.

Waar je elke grap zomaar kunt vertellen zonder over je schouder te kijken. Waar de sociale zekerheid nog echte zekerheid probeert te zijn en waar de infrastructuur behoorlijk klopt.

Graziëlla loopt al tien minuten te zoeken naar de halte van tram. Ze moet voor half zes, voordat haar man, Alec er is, thuis zijn. Ze voelt de paniek opkomen. Dan toch maar in haar slechte Nederlands de weg vragen. Ze heeft pas een paar lessen Nederlands gehad. In gedachte oefenend loopt ze op een mevrouw af: “Kun u mij zeggen where ik de halte van..” ze aarzelt even, zal ze trem zeggen, op z’n Engels of tram op z’n Nederlands? Toen ze gisteren Paul aansprak met Pol, het is immers een Franse naam, was ze onmiddellijk gecorrigeerd, het was Paul op z’n Nederlands. Dan maar tram met een a. “tram 10 is?”

“Die kan ik u wijzen, overigens is het trem, want het woord komt uit het Engels.”

Terwijl ze naar de halte loopt voelt ze een golf van wanhoop opkomen. Hoe gaat ze deze taal ooit leren? Ze moet de taal leren, als ze hier wil blijven wonen. En ze moet hier blijven, naar Roemenië kunnen ze niet meer terug en in Israël kon Alec niet aarden. Ze wil ook horen in dit land. Mensen hier zijn aardig en open, de collega’s van Alec en hun vrouwen hebben onmiddellijk hulp aangeboden, ze zijn beiden onder de indruk van de sociale zekerheid die Nederland biedt, de open cultuur waar en plein public grappen worden gemaakt die je in Roemenië alleen in zeer beperkte kring kon maken, de infrastructuur en de manier waarop alles netjes afgewerkt wordt, de rust die Nederlanders nemen als er een crisis is.

Zoals Alec laatst zei: “Als je niet in je eigen land kunt leven, is Nederland het ideale land.” In je eigen land kunt leven, waar je de taal moeiteloos spreekt en niet bij iedere stap hoeft na te denken over hoe je je moet gedragen, waar je zuster, je moeder en je zwager om de hoek wonen en je ze iedere dag kunt zien, tja ondanks de tekortkomingen van Roemenië droomt ze er nog wel eens van. Om onmiddellijk haar haar met een wild gebaar achterover te schudden als om de dagdromen over Roemenië van zich af te schudden. Ze woont nu in Nederland en daar mag ze God heel dankbaar voor zijn en ze gaat het beste maken van haar relatie met dit mooie, een beetje vreemde land.

De Vliegentennisser

Mon, 18 Apr 2022 15:30:53 GMT

Reizen verrijkt je blik, je kennis en je relativeringsvermogen. In India, waar de wereld zo anders in elkaar zit dan hier, leerde ik o.a. dat welk werk je ook doet, zorg dat je er eer in legt. Doe wat je doet met passie of doe iets anders.

De vliegentennisser

Op weg naar Mumbai zaten we in het vliegtuig samen met een vlieg. Die verwacht je niet op ruim 1 km hoogte. Maar als je met een trap instapt, kan er natuurlijk net zo gemakkelijk een vlieg mee instappen. Geen probleem. Het deed me echter denken aan de vliegentennisser van het Royal Palace hotel in New Delhi. Een van de vorige dagen zaten we in de lobby te wachten op onze agent met wie we daar een bespreking zouden hebben. We waren iets te vroeg, dus tijd genoeg om rustig om je heen te kijken. Altijd heerlijk om ongegeneerd naar andere mensen te kijken. Bij voorkeur als ze het niet in de gaten hebben.

Behalve allerlei lieden waren er ook vliegen in de lobby. Niet veel maar toch enkelen. Een van de jongemannen in kostuum van het hotel liep daar rond met een plastic tennisracketje met in plaats van bespanning, elektrische draadjes. Met een simpele druk op de knop werd er stroom op de draadjes gezet vanuit de batterij in het handvat. Elke keer dat hij drukte, hoorde je een knetterend geluidje. De bedoeling was dat hij daarmee de vliegen achterna ging en met een rake klap, inclusief elektriciteit, de vlieg een snelle en pijnloze dood liet sterven.

Kennelijk was zijn ‘tennis’ nog niet zo goed, want ondanks verwoede pogingen, lukte het hem niet om de vlieg te raken, die in sierlijke bochten van mijn theekopje naar andermans koffiekopje vloog. Wel veel geknetter. De vlieg leek in de gaten te hebben dat er iemand met kwade bedoelingen achter hem aanzat. Hij (m/v, want dat kon ik niet zien) vloog nu met zig zag bewegingen overal naartoe. Het leek wel alsof de vlieg onze vliegentennisser aan het pesten was. “Kom dan, kom dan,” leek hij te roepen om dan ineens weer in een haakse bocht te verdwijnen. Het was veel leuker om hiernaar te kijken dan naar andere mensen. De vliegentennisser had bovendien in de gaten dat hij werd gadegeslagen door inmiddels meerdere mensen. Niemand lachte en iedereen keek weg als hij hun kant op keek. Dat voel je als tennisser en daar wordt het alleen nog maar erger door. Hij had nu enkele opties. Ofwel hij liep rustig weg

naar een andere locatie, de bar bijvoorbeeld, om daar vliegen weg te jagen. Zo van, ‘pfff, wat kan mij die ene vlieg schelen, er zijn er nog veel meer.’ Ofwel hij ging nog fanatieker achter deze vlieg aan. Hij koos voor het laatste. Het was tenslotte zijn eer te na om zomaar weg te lopen van de taak die hem was toevertrouwd. Dat was voor ons als toeschouwers natuurlijk veel leuker. Dat zal echter niet zijn overweging zijn geweest. Ondanks dat de lobby prima ge-airconditioned was, leek onze jonge vriend het steeds warmer te krijgen.

De vlieg had ondertussen de hele lobby al een paar keer rondgevlogen en misschien speelde hij ook wel een beetje vals. Net als in het verhaal van de haas en de schildpad, zou het best kunnen zijn dat hij een broertje had die zich stiekem achter een pilaar schuilhield om dan ineens tevoorschijn te komen. De vliegentennisser had inmiddels zijn mooie pet afgedaan, wreef zich met een zakdoek door het gezicht en keek steeds verbetener. Hij moest en zou die vlieg te pakken nemen. Het was zíjn vlieg en hij zou zorgen dat die voor altijd zou verdwijnen. Dat was zíjn taak en dat zou híj doen. Deze erezaak werd nu hoog gespeeld. Omdat hij natuurlijk niet kon gaan rennen, bleef hij de vlieg altijd net een stapje achter. Op enig moment was hij zo gebiologeerd door de vlieg dat hij zijn omgeving leek te vergeten en dwars over een tafeltje heen, de vlieg probeerde te raken. Aan dat tafeltje met vier stoelen zaten echter ook vier mensen. Ze hadden ook allemaal een drankje voor zich op het tafeltje staan. Een van de glazen met cola wankelde door deze actie vervaarlijk heen en weer, het tolde een beetje rond en je hoorde de ijsklontjes tegen het glas tikken. Enkele mensen keken op en twee van de andere tafelgenoten deinsden al achteruit. Gelukkig kon de eigenaresse van het drankje het nog net op tijd vastpakken. Onze vliegentennisser verontschuldigde zich natuurlijk en droop met een rood hoofd af. Iedereen moet gedacht hebben dat zijn jacht nu echt ten einde was. Zelfs onze vliegentennisser zelf. Maar alsof het zo moest zijn, kwam daar net de vlieg met een sierlijke boog aangevlogen. Precies binnen bereik van onze man. Met een gerichte klap en luid geknetter sloeg hij de vlieg dood. Een ace, set and match!

De vliegentennisser ging weer rechtop staan en keek met een triomfantelijke blik in het rond. Ineens was hij zich weer bewust van zijn omgeving en positie en pakte zijn pet van achter de toonbank en zette die op. Voorzichtig klonk er ineens een applaus vanuit de andere hoek van de lobby. Er volgde nog iemand en al gauw was er een luid applaus te horen. Veel mensen die dit schouwspel niet hadden gevolgd keken op en vroegen zich af wat er aan de hand was. Maar onze vliegentennisser liep, trots als een pauw naar de bar, waar ongetwijfeld nog meer vliegen te vangen waren.

Heimwee naar onbekende streken

Wed, 30 Mar 2022 11:05:12 GMT

Dagdromen van een diplomaat.

Kun je ook heimwee hebben naar plaatsen waar je nooit bent geweest of zelfs naar tijden van voor je geboorte? Is het fantasie, dagdromen of is het even ontsnappen aan de sleur van alledag. Misschien wel een beetje van alle drie.

Je kunt ook heimwee hebben naar plaatsen waar je nooit geweest bent of zelfs naar tijden van ver voor je geboorte. Deze vorm van heimwee, verwant aan fantasie en dagdromerij, is eigenlijk een soort escapisme. Je ontsnapt even aan de ‘graue Alltag’. In coronatijden een belangrijk middel tot zelfbedrog. Wegsluimeren in verbeelding.

Zo heb ik soms heimwee naar Galicië, het Oostenrijkse Siberië, waarheen ik door de Centrale in Wenen werd verbannen. Een straf-overplaatsing, zeker, waar ik in de nadagen van de Dubbelmonarchie als ambtenaartje, kleine pennenlikker, het grote Habsburgse Rijk diende: de nostalgie van de koffiehuizen, vijf kranten per dag, Joseph Roth, de Sociëteit van de legerofficieren, gebouwd in Jugendstil, Paul Celan en de eenzaamheid van de onbeduidendheid. Op de achtergrond de Grieksorthodoxe metropoliet, glimlachend en tegemoetkomend, maar betekenisloos. Het tellen van de dagen en de wanhoop van de verveling.

Of heimwee naar het Algerije van de vijftiger jaren: uitgestrektheid, hitte, wijnranken, lange witte gewaden, Albert Camus, ‘les kepis blancs’ van het vreemdelingenlegioen, wandelen door het Saharazand in Ghardaia, couscous en een fles zware donkerrode ‘Cuvee du President’ om mijn stemming naar een hoger plan te brengen. Mijn telegrammen stuur ik via Parijs naar Den Haag. Parijs schrapt af en toe een zin.

Grootser is mijn heimwee naar het ‘mouseion’, de bibliotheek van Hellenistisch Alexandrië in de klassieke oudheid, waar ik een vage opdracht van Athene uitvoer. Ik vergelijk teksten, corrigeer en, temidden van grote geleerden, denk ik na en herschrijf. Doorhalingen, toevoegingen, weglatingen, veranderingen. Ik ben zelf de tekst geworden, die tot op het bot wordt uitgebeend. Athene is mijn baas, maar ik werk in de gunst van de machtige Ptolemaeers. Triremen van cipressenhout meren af en aan. Ik ga soms aan boord, neem plaats op het bovendek en steek de Middellandse Zee over, op weg naar mijn geliefde op de Peloponnesos.

Moeilijker te verklaren is mijn dagdroom waarin ik op een tank door de wuivende graanvelden van Oekraïne rijd, op weg naar Moskou. Het is juni 1941 en ik draag een Duits uniform, word door de lokale boeren op bastschoenen gastvrij onthaald, als bevrijder van het Kremlin-juk. Ik krijg een slaapplaats in de boerenschuur en ik leer, beetje bij beetje, wat Oekraïense woorden. Telegrammen uit Berlijn bereiken mij niet. Er is geen telefoon in de buurt. Dat mijn Duitse oom in Stalingrad vocht en dat ik zelf recent in Kiev werkte, dat voedt vermoedelijk deze rare fantasie, die nogal eens opduikt. Pas in 1955 wist Adenauer de laatste Duitse krijgsgevangenen uit Siberië vrij te krijgen ( https://youtu.be/jAw3kt3BdrQ ). Wanneer ik als kleine jongen in de zestiger jaren mijn oom in Duitsland bezocht, waren zijn eerste woorden steevast: “roeki vjerch”. Kun je tegelijkertijd boos en ontroerd zijn? Alsof iemand met een mes een kerfje in je hart snijdt.

In weer andere dagdromen slenter ik door Texas, ben ik schapenhoeder in Centraal-Azië of reis ik per trein door Siberië.

Gemeenschappelijke noemer van dit alles is waarschijnlijk de ‘lockdown’ van het coronavirus en misschien ook wel een beetje heimwee naar mijn B.Z.-bestaan: verre streken, andere kleuren, uitbundiger, afwezigheid van dwingende opinies, talen mooier dan mijn eigen taal.

Als ik een advies mag geven aan de jonge diplomaten: ben je bewust van deze rijkdom, je kunt er een leven lang op teren.

Onder de glimlach van de keizer

Sun, 20 Feb 2022 22:08:50 GMT

Het lijkt een gewoon koffiehuis in het oude Lviv, maar de discussies zijn niet alledaags. Stevige politieke discussies over de oude rol van hun stad verdeelt de gasten. En boven al die discussies kijkt de keizer op hen neer. Lacht hij? Of lijkt dat maar?

Onder de glimlach van de keizer

In de koffiehuizen van Lviv (Lemberg) hangt zijn beeltenis doodleuk aan de muur. Het portret van keizer Franz-Joseph I. Alweer honderd jaar geleden stortte het Habsburgse Rijk ineen, maar Franz-Joseph leeft. Een portret van keizer Wilhelm II in Wroclaw (Breslau) zou natuurlijk ondenkbaar zijn, een afbeelding van Tsaar Nicolaas II ben ik in Kyiv (Kiev) ook nog niet tegengekomen.

Habsburgers, Hohenzollerns en Romanovs, min of meer simultaan gingen zij kopje onder, maar in Lviv leeft de Habsburgse vorst voort. Eerst als protest tegen Moskou, later als teken van onderscheid met het centraal gezag in Kyiv.

De koffiehuizen van Lviv, waar je de koffie al op straat ruikt, lijken op de kavarna-cultuur in Praag, maar beide bevrijd van de kleinburgerlijke sfeer van de Weense taartjes. Toch moet je onwillekeurig denken aan de functie van de Weense koffiehuizen als plaats van het politieke debat.

In mijn eeuwige bezorgdheid te laat te komen, was ik die zondag een half uur te vroeg voor mijn afspraak in het centrale koffiehuis in het centrum van Lviv. Het geroezemoes stroomde me tegemoet. Alsof ik op een feestje kwam dat al in volle gang was. Met moeite vond ik een tafeltje. Het gesprek aan het tafeltje naast me was luid en er was duidelijk sprake van een meningsverschil. Ik kreeg slechts flarden van de discussie mee:

“Dus jij vindt…?.”

“Aan de hoogste boom……!”

“Als we dan nog bomen hebben…”

“Banderist, fascist, stalinist…!...”

Stepan Bandera, de man van het ultrarechtse radicalisme, wordt in Lviv als held beschouwd. Hij is zo uit Hitler’s “Mein Kampf” gestapt: “Mangel aan Nationalstolz”. Het duurde niet lang of ik had door dat de Sovjet-Unie oude stijl hier werd doorgenomen. Haat en nijd!

Het komt in Lviv altijd neer op dezelfde vragen: was Lviv een vijfde colonne van Hitler geweest? Houdt Europa in Lviv soms op? Is Lviv dan een poort naar Europa? Is Lviv slechts een vervlogen Europees aanhangsel? Het Europa dat men moest verlaten om te overleven. Galiciëduitsers, joden, Polen, zij waren niet meer welkom. Een stukje 19e eeuws Habsburg in een modern Oekraïne? Een stad die ooit Hongaars, Moldavisch, Pools, Oostenrijks, Russisch, Duits en Sovjet-Russisch was, heeft heel wat te vertellen. Het oude Lviv heeft eeuwen nodig gehad. Vervagende grenzen.

Geen wonder dat keizer Franz-Joseph op dit verhitte debat bleef neerkijken. De rust van de brave Donaumonarchie. Als tegenwicht. Het kan komen door de, inmiddels naast de koffie geserveerde, Armeense cognac, maar ik meende de keizer even te zien glimlachen. Ik stond op en liep naar het portret toe. Om vooral niets te missen. Misschien ging de keizer wel spreken. De verbaasde gezichten van de overige gasten in mijn richting deden me plots beseffen dat ik ver naast het paadje was geraakt. Ik maakte dat ik weg kwam.

Buiten werd ik ingehaald door een hollende ober. Of ik nog even wilde afrekenen. Ik betaalde en gaf hem een forse fooi. Dat verdien je wel als je in zo’n onstuimige omgeving moet werken.

Moed of Bravado?

Tue, 08 Feb 2022 16:52:44 GMT

“The Cat from Hue” is geen gewoon boek. Het is een icoon. Het gaat terug naar het Vietnam van de Amerikanen. Tenminste dat dachten ze. Realistisch, hard en het laat je nadenken over wat moed eigenlijk is. De recensie van Ed Hoeks zorgt ervoor dat je meer wilt weten.

“The Cat from Hue”

De Amerikanen hadden ons bevrijd. Daarom was het ongepast je stem te verheffen tegen de Amerikaanse interventie in Vietnam, zo werd ons op het gymnasium in de zestiger jaren door onze leraar Grieks, een priester, voorgehouden. Pas toen ik veel later zelf een aantal jaren in Saigon woonde, begon ik alles te lezen over de Vietnamoorlog. Iedereen denkt dan natuurlijk meteen aan Michael Herr’s “Dispatches”, maar de Amerikaanse oorlogscorrespondent John Laurence (CBS en ABC news) schreef een oorlogsverslag dat de ‘Dispatches’ naar de kroon steekt: ”The Cat from Hue”, ruim dertig jaar na de oorlog geschreven.

De kracht van “The Cat” is niet alleen de felrealistische beschrijving van de oorlogshandelingen van 1968 tot begin zeventiger jaren, maar die kracht zit hem vooral in de thema’s die door de gebeurtenissen heen meanderen.

Zo komt de vraag “wat is moed” steeds opnieuw aan de oppervlakte. “Grace under pressure” zo beschreef Hemingway het verschijnsel moed. Laurence zelf was als correspondent bijgelovig, maar ook moedig: “going into battle without a weapon was my most important superstition. I believed that those of us who took no part in the killing were less vulnerable to becoming casualties ourselves”. Laurence is inmiddels 94 jaar oud. Jonge officieren die bij inkomende artillerie rechtop bleven staan. Was dat moed of bravado? En wat als die bravado voortkomt uit krankzinnigheid of irrationaliteit? Kan de moed die deze angst overwint nog wel moed genoemd worden? Is het weerstaan van een bevel ook moed?

Omdat zulke onderwerpen als moed, leiderschap, trouw, angst, egoïsme en vriendschap, al dan niet tussen de regels door, in het hele boek (845 pagina’s) de verhaallijn inkleuren, is “The Cat from Hue” wel vergeleken met tijdloze werken als de Ilias van Homerus, maar ook met de grandioze verslagen van oorlogscorrespondent Ernie Pyle uit de Tweede Wereldoorlog.

Een boek is vaak bijzonder vanwege de mooie zinnen die je zijn bijgebleven. Wanneer de Amerikanen na langdurige gevechten en ten koste van vele slachtoffers eindelijk de Citadel van de oude stad Hue beheersen, schrijft Laurence: “the American flag flies on the Citadel wall, but there is no breeze to blow it…” En na de gevechten (“shell shock”) hadden de Marines “the thousand-yard stare, their mind taking refuge in another reality”. De termen die de Amerikanen gebruikten voor de DOOD: “aced, blown away, bought it, croaked, dinged, fucked up, greased, massaged, porked, stitched, sanitized, smoked, snuffed, terminated, waxed, wiped out, zapped en natuurlijk het veelgehoorde “wasted”.

Zeer raak is zijn beschrijving van de sfeer in Saigon (“nothing was immediately measurable, an edge of intrigue and mystery”), de vervallen Franse koloniale architectuur, de oude boulevards en de vaak koude uitdrukkingloze gezichten (“they wore their faces like masks”) van de lokale bevolking. Hoe deze lokale bevolking de opbouw van de Amerikaanse aanwezigheid in hun land heeft ervaren, daarvan krijgt men een indruk indien we massaliteit van die aanwezigheid voor ogen houden: “the US military was moving in, some said invading, not just with soldiers, sailors, marines, airmen and women, but also with diplomats, government officials, technicians, clerks, cryptographers, spies, military police, aid workers, architects, doctors, legal advisors, construction gangs, engineers, entrepreneurs, business people, journalists, prostitutes, writers and entertainers”. Een representatieve vertegenwoordiging van de beroepsbevolking van een middelgrote Amerikaanse stad.

“The Cat from Hue”, meer dan een oorlogskroniek van iemand “who was in the thick of it”.

De macht en kracht van woorden

Fri, 04 Feb 2022 15:39:12 GMT

Praten lijkt zo gemakkelijk en vaak zeggen we maar wat. Maar het maakt uit wat je zegt. Woorden kunnen wapens zijn, kunnen zakelijk zijn maar ook strelingen van liefde. Weet dus wat je zegt.

De macht en kracht van woorden

In een gesprek met onze voorzitter Robbert vertelde ik over iets dat mijn vader als onderwijzer deed met lastige leerlingen.

“Een wijs man, jouw vader zaliger”, was zijn antwoord.

Dat kwam onverwachts binnen, “Zaliger” wat een prachtig, vergeten woord.

Zo had ik nog nooit aan mijn vader gedacht en ook niet zo over hem horen spreken.

Grappig genoeg werd hij opeens een bestaande vader. Na lange tijd. Hij overleed toen ik net 10 was geworden. Mijn verjaardag hadden we nog samen in het ziekenhuis gevierd.

Hoe sprak ik mijn vader aan? Waarschijnlijk zeiden we gewoon “vader”.

Welke uitdrukkingen en gezegdes gebruikte hij? Er kwam niets bij me boven, hoe lang ik ook dacht of zocht.

Dus een mail naar mijn 3 broers en 2 zussen (ik ben de een na jongste). Vreemd genoeg konden zij zich ook niets herinneren.

Mijn vader was actief in verschillende verenigingen en dus vaak afwezig. Maar ook als hij thuis was, was hij er niet, was hij afwezig. Een gesloten, in zichzelf gekeerde man.

Zoals mijn moeder placht te zeggen: “Ik voelde me meer weduwe toen vader nog leefde.”

De vader als elektrische auto, hij komt alleen naar huis om op te laden.

Mijn moeder noemde Ton, mijn echtgenoot, een “weduwnaar met kinderen” en op de een of andere manier klonk en bedoelde ze dat niet gunstig. Een “Weduwnaar” is toch iemand anders dan ‘de man van wie de vrouw is overleden.’

En toen ik indertijd in Amsterdam dreigde te gaan samenwonen, was dat “hokken”, wat geheel verwerpelijk was. In ‘samenwonen’ kon ze zich nog wel een beetje vinden.

Shakespeare heeft dus ongelijk met zijn: “ What’s in a name? ”

Woorden kunnen wapenen en ontwapenen.

‘Het mens’ is heel iemand anders dan ‘de mens’.

‘Kakwijk Vogelwijk’ is een heel andere leefomgeving dan ‘Groen stadsdorp achter de duinen’.

“Words are powerful

They’re our currency of communication.

But far too often we unconsciously misuse them

and our intention is lost.”

Of om Lucas Rijneveld vrij te citeren:

“In taal en woorden kun je wonen.

En veel aangenamer dan in het leven of je lichaam.”

Routinekwestie

Sun, 23 Jan 2022 13:31:01 GMT

Een cadeau, een reguliere werkrelatie en een onschuldig bezoek, leidt tot argwaan op hoog niveau. Is het diep geheim of slechts een routinekwestie?

Routinekwestie

Na Moskou werd ik in Algiers geplaatst. Omdat ik het zonde vond om mijn kennis van het Russisch te laten verwateren, nam ik op mijn nieuwe post Russische conversatielessen. Op het Russisch Cultureel Instituut. Noch dit instituut, noch mijn lerares wilde van betaling voor deze lessen weten. De doelstelling was kennelijk gratis verspreiding van de Russische cultuur en taal. Na enige tijd vond ik niettemin dat mijn lerares, een oudere dame uit Omsk, een kleinigheid als tegenprestatie verdiende en ik gaf haar een horloge. Uit mijn tijd in de Sovjet Unie wist ik immers hoe zeer een Zwitsers horloge door Russen en Russinnen werd gewaardeerd. Uiteraard weigerde ze omstandig deze betaling aan te nemen, maar ik liet het horloge op de tafel liggen en na de les stak zij het presentje stilzwijgend in haar tas.

Omdat ik voor deze lessen soms een half uur eerder van kantoor weg moest, vertelde ik mijn ambassadeur, Jan Warmenhoven, waarom ik de kanselarij verliet. Hij vroeg mij enigszins ongerust of ik mijn contacten op het Russisch Cultureel Instituut wel aan de Binnenlandse Veiligheidsdienst in Den Haag had gemeld. Ik oordeelde dit onnodig, aangezien het een louter taalkundige aangelegenheid betrof en zei hem dat.

Wie schetst mijn verbazing (mooie uitdrukking “wie schetst mijn verbazing”, wie zou deze uitdrukking voor de allereerste keer hebben gebezigd?), wie schetst mijn verbazing dus, toen ik tijdens een eerstvolgend verlof in patria in de zomer van 1988 gebeld werd door de secretaresse van de plaatsvervangend Secretaris Generaal. Of ik mij de volgende morgen om tien uur bij deze hoge ambtenaar op het ministerie kon melden. Waarover dat dan wel ging, kon zij me niet vertellen.

Na de hitte van de Algerijnse zomer, knapte ik op van de frisse zeelucht in Den Haag. Onderweg naar het Departement verlichtte deze koelte mijn gemoed. Mijn nieuwsgierigheid over het doel van deze bijzondere afspraak nam af. Toen ik dan de kamer van de plaatsvervangend Secretaris Generaal, Hans Heineman, werd binnengelaten, trof ik daar ook toenmalig chef personeelszaken, Henk van Oordt. Deze had achter het bureau van de gastheer plaats genomen, maar hij had zijn stoel zodanig zijwaarts geplaatst dat hij zijn hoofd niet hoefde te draaien om mij aan te kijken. Beiden bekeken me met een ernstige blik. Iedere vorm van zelfspot of humor was uit de kamer verdreven. Er bestonden verdenkingen jegens mij, die de leiding van het Departement hadden bereikt. Ernstige verdenkingen. Waren mijn contacten met de Russen in Algiers niet te intensief?

De Britse militair attaché, met wie wij op de post wekelijks tennis speelden, had namelijk aan Londen gerapporteerd dat de Russische militaire attaché mij in Algiers een beleefdheidsbezoek had gebracht. Voor de Brit verdacht, voor mij de gewoonste zaak van de wereld: als tweede man op de kleine Nederlandse ambassade, deed ik immers ook al het werk dat strikt genomen een attaché, die we nu eenmaal niet hadden, zou hebben gedaan. Tel bij dit Britse ongenoegen mijn lessen aan het Cultureel Instituut op, en je hebt een casus. Althans voor degenen met een grote achterdocht.

Op de achtergrond heeft misschien mijn wat ongebruikelijke vriendschap met een DDR-diplomaat nog meegespeeld. We leefden aan de vooravond van de val van de muur. Maar hoe Den Haag daar nu weer van op de hoogte was….Zij die geen vijanden hebben, worden wel door hun vrienden verlinkt.

Het gesprek met beide heren hield het midden tussen een vriendelijk politieverhoor en een lastig mondeling tentamen. Achteraf ben ik nog verbaasd dat ik zo kalm ben gebleven. De constante van mijn leven bij B.Z. was de tijdelijkheid van alles. De rustgevende melodie van Rachmaninov’s pianomuziek klonk in mijn hoofd. Maar ik was zo overtuigd van mijn onschuld dat ik waarschijnlijk authentiek ben overgekomen en de kwestie met een sisser kon laten aflopen.

Na terugkeer in Algiers, vroeg mijn ambassadeur hoe mijn verlof verlopen was. “Dank je”, zei ik, “ik heb een heerlijke vakantie gehad”. “Nog op het ministerie geweest?”, vroeg hij nieuwsgierig. Ik gunde hem dit plezier niet en zei: “ja, maar alleen voor routinematige zaken”.

De nachtelijke bezoeker

Fri, 14 Jan 2022 11:25:13 GMT

Wie was de nachtelijke bezoeker? Was het een insluiper, was het de Blauwe Dame of toch iemand anders? En wilde hij het wel weten?

De nachtelijke bezoeker

Het was de tijd waarin droom en werkelijkheid nog iets met elkaar te maken hadden. Ik was die avond alleen thuis en het geheim om zo’n solitaire avond goed door te komen is jezelf te verwennen met een goed boek. Ik was echter vroeg ingesluimerd, na twee whisky’s bij het aperitief, een halve fles rode wijn aan tafel en een glas port bij de kaas. Het moet na middernacht geweest zijn, dat ik wakker werd door een krakend geluid op de houten trap in de hal. Vreemd! Ook zag ik nu, onder de deurspleet door, dat het licht in de hal nog aan was. Ik vroeg me verbaasd af of ik in mijn halve dronkenschap vergeten was het licht uit te doen. Juist toen ik besloot op te staan om naar de hal te lopen, verdween het lichtschijnsel van onder de deur. Ook hoorde ik dat krakende geluid weer, maar dat kan inbeelding geweest zijn. Ik aarzelde. Zal ik gaan kijken of stil in bed blijven liggen? Al wikkend en wegend viel ik weer in slaap, maar schrok even later wakker toen de slaapkamerdeur zachtjes geopend werd. Een plotselinge hoofdpijn en een benauwd gevoel overvielen me, alsof de luchtdruk in de kamer steeg. Ik zag een man binnenkomen, van normaal postuur, in het halfduister leek hij gekleed alsof hij zojuist van kantoor kwam. Hij verspreidde een suggestie van ijlheid. Onder zijn arm droeg hij een aktetas, of iets wat daar veel van weg had. Meer kon ik niet zien. Ik wist ook niet of hij mij zag liggen. De man begon in zichzelf te mompelen, althans dat dacht ik. In werkelijkheid sprak hij tot mij:

“Ik weet wie u bent”, zei hij, nu duidelijk hoorbaar. Zijn stem kwam me bekend voor, maar ik kon hem niet plaatsen. “Ik zal u nu niet storen, maar komt u morgen naar het koffiehuis Slavia, op de hoek van de Smetanova Nabrezi. Ik wacht daar op u, om half elf in de ochtend”. Ik wilde nog vragen hoe ik de man daar zou herkennen, want in het halfduister van de slaapkamer kon ik niet veel zien, maar hij had de kamer alweer verlaten. Het werd nu doodstil in huis, alle lichten waren uit, ik keek op mijn wekker. Ik dacht dat het al ver na middernacht was, maar het was nog geen twaalf uur. Ik begon me zorgen te maken. Had ik dit voorval gedroomd of had ik werkelijk nachtelijk bezoek gekregen? Ik probeerde mezelf tot rust te brengen en overdacht: “niets aan hand, je hebt gedroomd, dit soort dingen gebeuren nu eenmaal als je wat gedronken hebt en gekraak hoor je in alle oude huizen” Uiteindelijk viel ik weer in slaap.

De volgende morgen vertelde ik aan de major domus van de residentie, wat er die nacht was gebeurd. Er deden namelijk al eerder spookverhalen de ronde over dit huis. Jaren geleden was de echtgenote van toenmalig ambassadeur Regtdoorzee Greup in deze residentie overleden. Veel te jong. Volgens de Indonesische hulp (goena goena!) zou haar geest nog altijd rondwaren in de residentie. Zij noemde haar de Blauwe Dame. Maar de kokkin, Milena, was een struise vrouw, die van wanten wist en niet in zulke fabeltjes geloofde. Ik hoopte dan ook dat zij mij zou bevrijden van mijn aarzelende bezorgdheid. Tot mijn verbazing adviseerde zij mij koffie te gaan drinken in het koffiehuis Slavia, misschien ook wel om mij te genezen van mijn wanen. Ik zou dan immers zelf zien dat er daar helemaal niemand op mij zat te wachten.

Het regende licht en ik nam de tram, maar toen deze het koffiehuis naderde, beving mij een gevoel van onrust. Wat nu als mijn nachtelijke bezoeker…..wat zeg ik…daar in de verte van achter het raam van het fameuze koffiehuis, zat een man met een donker hoofddeksel die zijn hand licht ophief, als wenkte hij naar me. Het was geen imperatief, eerder een aarzelend gebaar. Zijn gelijkenis met mijn kort tevoren overleden vader trof me in het hart. Kon ik dat ongemak uit mijn hart verdrijven? Mijn adem stokte. Ik stapte uit bij de halte recht voor het koffiehuis, draaide me meteen om en liep onmiddellijk terug, in idiote sneltreinvaart, omstanders aanstotend en half struikelend.

Buiten adem en natgeregend in de warmgestookte kanselarij, durfde ik niemand te vertellen waar ik was geweest en waarom. Er was, tijdens mijn afwezigheid, wel voor me gebeld. De kokkin. Ik was mijn aktetas vergeten. Die was in de slaapkamer gevonden.

De Radio

Tue, 04 Jan 2022 19:48:58 GMT

De Radio is een kort fragment uit de herinnering van Graziëlla van lang geleden.

RADIO

November 1941

Een zware herfststorm woedt buiten, maar Graziëlla lijkt niets te merken noch van regen die tegen het raam slaat, noch van de boomtak die door de wind geveld wordt en met een plof op de grond valt. Ze zit op haar kamertje, gekluisterd aan de radio en luistert naar de BBC, op zoek naar hoopvol nieuws over de opmars van de Geallieerden. De radio, de mogelijkheid te luisteren naar BBC European and Overseas Services is haar reddingslijn, het compenseert voor de gekmakende propaganda waar ze dagelijks mee geconfronteerd wordt in de Roemeense kranten. En voor de zinloze gesprekken die ze met vrienden voert. Haar vrienden die niet lijken te zien of te willen zien hoe hun leefwereld verandert nu het Duitse leger het land is binnengewandeld en “prettig” samenwerkt met de Roemeense regering. Hoe is het mogelijk dat zij de Roemeens- Duitse propaganda niet herkennen voor wat het is: propaganda; dat zij daadwerkelijk geloven dat het veroveren van Rusland een appeltje eitje is en dat Moskou al bijna ingenomen is?

Was ze zich er überhaupt van bewust dat ze zich in ‘goed’ gezelschap bevond: hoge Duitse militairen luisterden naar dezelfde BBC, omdat ook zij inmiddels hadden ontdekt dat de Britse informatie veel betrouwbaarder was dan de propagandaverhalen die ze door Goebbels en Hitler opgediend kregen. Was ze zich er van bewust dat ze de doodstraf riskeerde door naar de vijand te luisteren? Het enige dat voor Graziëlla telde, was het hoopgevende nieuws dat Duitse soldaten niet toegerust waren voor temperaturen van -12 en dus inmiddels een makkelijk doelwit waren voor Russische soldaten op ski’s waren. Hoopgevend waren ook de berichten dat met operatie Crusader de Britten eindelijk wat terrein op Rommel wisten te winnen in Noord-Afrika.

En terwijl ze zo luistert naar de BBC droomt ze weg naar een wereld waarin zij ook in het Britse leger dient en met haar heldendaden het Britse leger helpt de vijand te verslaan.

Dan wekt de deurbel haar uit haar dromen. Ze is de enige thuis, dus rukt ze zich los van haar radio en rent naar beneden om de deur te openen.

Een Duitse soldaat staat voor de deur. Jong, heel jong, blond, blauwe ogen en tot in de puntjes verzorgd. Een legergroen uniform de vouw in zijn broek zo scherp als een mes, op zijn tuniekjas smetteloos gepoetste koperen knopen en op zijn kraag bijpassende koperen puntjes. De bruine schoenen gepoetst tot ze glimmen als de koperen knopen.

“Ist hier gozpoderia, het huishouden van, Benjamin?”

Graziëlla is onder de indruk van de moeite die hij zich getroost om Roemeens te spreken. Zijn Roemeens met Duits accent doet haar denken aan de Saksische kooplui in Sibiu bij wie ze vroeger die heerlijke salami kocht tijdens de skivakanties. Uit zijn mond klinkt haar familienaam eerder als Penjamin. Graziëlla knikt, nieuwsgierig wat een keurige Duitse soldaat voor haar deur te zoeken heeft. Moet hij niet ergens bij Stalingrad aan het vechten zijn tegen de communisten? Ze weet dat veel Joodse zakenlui in Roemenië, hoewel niet overenthousiast over Hitler, toch hopen dat deze nog een tijdje aan de macht blijft, net lang genoeg om Stalin en de communisten een kopje kleiner te maken.

Ook zij moeten toch de verhalen hebben gehoord van de paar Joden die uit het Noord-Oosten van Roemenië naar Boekarest hebben weten te ontkomen. Sterker nog inmiddels heeft iedere Jood wel gehoord hoe daar op de grens met de Sovjet-Unie, Duitsers, fascistische Roemenen uit de IJzeren Garde en Russen prettig samenwerken. Joden worden door de Duitsers en Roemenen richting Russische grens opgejaagd, alwaar de Russen klaarstaan om ze neer te schieten. Als ze proberen terug te vluchten staan daar Roemenen en Duitsers met mitrailleurs in de aanslag.

“In overeenstemming met de Ordonnantie van 15 November 1941 moeten alle Joden hun radio inleveren. Volgens de Burgerlijke Stand bent u Joods. Heeft u een radio?”

Graziëlla knikt en realiseert zich ineens dat ze niet alleen een radio heeft, maar dat zelfs hier beneden het Oxbridge Engels uit Bush House zacht te horen is. Zou deze Duitse soldaat het verschil kunnen horen tussen Engels en Roemeens? Ze moet die radio zo snel mogelijk zien uit te zetten.

“Dan vorder ik bij deze uw radio.”

Graziëlla knikt en rent zo snel mogelijk naar boven om haar radio in ieder geval uit te zetten. Automatisch trekt ze vervolgens de stekker uit het stopcontact en tilt het bakbeest op om het naar beneden te dragen. Terwijl ze voorzichtig naar beneden loopt, maakt opluchting langzaam plaats voor verontwaardiging en vervolgens woede. Hoezo moet zij haar radio, haar levenslijn inleveren? En straks gaan de Duitsers haar radio zeker gebruiken om de Britten af te luisteren? Als ze bij de deur aankomt, steekt de Duitser, heel galant, zijn armen uit om de zware radio van haar over te nemen. Maar de radio ligt al aan stukken precies voor zijn glimmend gepoetste schoenen. Ze wist niet dat ze dit ging doen. Verschrikt kijkt ze de jongeman tegenover haar aan.

“Ik zal mijn superieur laten weten dat u goed hebt samengewerkt, maar dat de Rundfunkempfanger helaas te zwaar was voor u. Dit is ook geen geschikte taak voor zo een mooie vrouw als u.”

Hij salueert, draait zich om en ganzepast weg. Al die tijd is zijn gezicht net zo scherp in de plooi gebleven als de plooi in zijn broek.

Een self-pubber moet (bijna) alles zelf doen

Tue, 04 Jan 2022 19:17:16 GMT

Self-pubben is een interessante en intensieve ervaring; je komt aan je nieuwe boek niet meer toe.

Self-pubben is een interessante en intensieve ervaring; je komt aan je nieuwe boek niet meer toe. Samen met het Haags Bureau onderga ik vijf redactieslagen. Met familie en vrienden wordt uitvoerig overlegd over de titel en de omslag, de flaptekst en de ankeiler. Je houdt je bezig met de dikte van het boek, want het moet door de brievenbus, dus lettertype, aantal regels en soort papier zijn van belang. En dan het optuigen van een website ( https://tangovanbedrog.nl ). Je kunt uitbesteden wat je wilt, maar als het framewerk staat, moet je zelf wel wat van WordPress weten om je blogs en foto’s te kunnen opladen. Om Tango van Bedrog interactief te maken zijn er per hoofdstuk afbeeldingen van locaties en filmpjes van historische gebeurtenissen te vinden. Met de QR-code op de achterkant kom je direct op de website. In de zes weken aanloop naar de publicatie schrijf ik iedere week een blog als trekker (115 volgers) dat ik verzend via Mailchimp.

1500 exemplaren

In mijn enthousiasme besluit ik tot een oplage van 1.500. Dus nu moet het promoten gaan beginnen. Dat begint met het aanschrijven van groepen in je netwerk, zoveel mogelijk met een persoonlijk tintje. Dan ga je naar LinkedIn, neemt een proefabonnement voor een maand op Professional en je gaat kennissen en kennissen van kennissen persoonlijk uitnodigen en aankondigingen plaatsen in je netwerkgroepen. Je tuigt een nieuwe Facebook pagina op – ik had mijn eigen pagina drie jaar geleden opgedoekt – en je stort je in de wereld van de sociale media. Zelfs het kopen van advertentieruimte op Facebook sla je niet over. Je probeert zoveel mogelijk op bijeenkomsten even aandacht te vragen voor je boek en je deelt visitekaartjes uit waar de QR-code op staat.

Inmiddels komen de eerste reserveringen binnen via Boekenbestellen/Pumbo. Je krijgt een prachtige recensie. De uitnodigingen voor de presentatie in Pulchri gaan er tijdig uit. Het eerste persbericht wordt aan het begin van de week van publicatie verzonden, het tweede persbericht de dag na de presentatie. Je belt de pers na en wacht af of je succes hebt. Krijg je een signeersessie bij Donner of Paagman?

Self-pubben is arbeidsintensief, de kosten gaan voor de baat uit en je krijgt ontzettend leuke reacties, ook van mensen buiten je netwerk. Maar ja, die 1.500 exemplaren moeten wel weg. Na één week zijn er 350 verkocht, Sinterklaas en kerst moeten nog komen!

Twee jaar later

Mijn doelgroep is de gemiddelde BNR-luisteraar. Ik had goede ingangen bij journalisten van fD, NRC, Elsevier, Volkskrant et cetera, maar ik kwam niet verder dan wijkkranten en Den Haag Centraal. Ik ben bij banken en advocatenkatoren langs gegaan om het boek aan te prijzen als relatiegeschenk (oogst: 125 exemplaren), vrijwel alle CEO’s en/of CFO’s uit de AEX kregen een presentexemplaar in de hoop op mond op mond reclame, alle faculteiten waar corporate governance wordt onderwezen kregen een presentexemplaar met de aansporing dit boek als praktijkstof in het curriculum op te nemen (’Wat zou jij gedaan hebben?’). Ik ging bij de Haagse en Rotterdamse boekhandels langs om te vragen of ze een aantal exemplaren in consignatie willen hebben (‘Ons schap is niet van elastiek, meneer.’) Om de paar dagen plaatste ik een nieuwe foto op LinkedIn (500+ connections) en Facebook (143 vrienden) met de aansporing het boek te kopen. Ik was in Argentinië op de Radio (La Hora Naranja) en doe mee aan wat NL-Argentijnse groepen. Ik heb enkele lezingen gegeven, alumniverenigingen benaderd en toch staat de meter pas op 750. Wat heb ik fout gedaan? Ga ik alsnog een student communicatie in de arm nemen? Een advertentie op BNR? Of ga ik lekker door met schrijven aan mijn volgende boek? Als dat wel bij een uitgever terecht komt, wil men het eerste boek misschien ook wel lezen.

Tango van Bedrog

In de bloedstollende ‘Corporate Thriller’ Tango van Bedrog van Pieter de Nooij (1951) is niets wat het aanvankelijk lijkt. De bonte verzameling van verhaallijnen, kunstig ingekleurd door situaties uit het verleden, leiden onontkoombaar tot een gordiaanse knoop waar zelfs heden en verleden nauwelijks meer te ontwarren zijn. De zwoel-erotische Zuid-Amerikaanse romantiek ontaardt al snel in een danse macabre, in een spel dat uitsluitend verliezers kent. Behalve dan degenen voor wie ieder verlies ondergeschikt is aan een niet te stillen honger naar macht om de macht of wraak om de wraak.

(Nicoline Maarschalk Meijer – oud journaliste fD)

Thanks Ian

Tue, 04 Jan 2022 18:47:12 GMT

Een ingrijpend moment in zijn leven, waarbij een onbewuste keuze zijn leven red. Het had net zo goed heel anders kunnen lopen.

Thanks Ian

Ian Ross was van Schotse origine, maar hij droeg de Keniaanse nationaliteit. Een witte Keniaan, ook wel “paper citizen” genoemd. Hij was weliswaar Keniaan, maar vanwege zijn blanke huidskleur was hij dat slechts op papier. Althans zo luidde de racistische opvatting van vele zwarte Kenianen. Ook Indiërs, die de handel in de havenstad Mombasa beheersten, gingen onder de bijnaam “papieren burger” gebukt. Zij leefden in voortdurende angst ieder moment het land uitgezet te kunnen worden. De Oegandese dictator, Idi Amin, had kort tevoren immers alle Indiërs uit buurland Oeganda verdreven. Zou de Keniaanse president Daniel Arap Moi dit voorbeeld volgen?

Ian was gescheiden van zijn Britse vrouw en had een Nederlandse vriendin, de KLM-stewardess Annette Kampinga. Op mijn eerste post, Nairobi, leerde Ian mij het safarigebied, de Masai Mara, kennen. We werden bevriend, golfden veel samen en gingen vaak uit eten in het centrum van de stad.

In de middag voorafgaand aan Oudejaarsavond van 1980 belde Ian me. Hij had een tafel gereserveerd in het Norfolk Hotel. Zijn vriendin Annette was in Nairobi en of ik zin had om hen die avond te vergezellen? Ik had bezoek van mijn broer Olaf en mijn zusje Ingrid uit Nederland en we hadden al een andere uitnodiging voor die avond aangenomen. Achteraf heeft die eerdere invitatie het leven van ons drieën gered. Iets na middernacht in het nieuwe jaar belde ons namelijk de tweede man van de ambassade, Jan Piet Kleiweg de Zwaan, met het bericht dat er temidden van het nachtelijk vuurwerk een bom zou zijn ontploft. In het Norfolk hotel ! We reden erheen. Toen we de groene landcruiser van Ian voor het hotel zagen staan, konden we slechts het ergste vrezen.

In overleg met de ambassade en de lokale KLM-manager werd besloten dat ik de identificatie zou verrichten. Er waren in het hotel, naast zo’n honderdtal gewonden, twintig mensen omgekomen. Onder de dodelijke slachtoffers ook mijn vriend Ian Ross en zijn Nederlandse vriendin Annette Kampinga.

De beelden in het mortuarium van het Nairobi Hospital zijn jarenlang op mijn netvlies blijven staan. Hele en half verkoolde lichamen, verschrompelde lichamen, maar ook ongeschonden lichamen, waarschijnlijk gestikt. Ian en Annette herkende ik aan hun Keniaanse armbanden die ze altijd droegen. De ouders van Annette woonden in Zuid Afrika en kwamen meteen naar Nairobi. In het Hilton hotel, waar zij logeerden, hebben de KLM-manager en ik hen opgevangen en hebben we de gruwelijke gebeurtenis samen proberen te bevatten.

De dader, een Lybier of Marokkaan, schijnt meerdere paspoorten te hebben gehad. Met een Maltees paspoort was hij ingecheckt in het Norfolk hotel en hij is bij mijn weten nooit gearresteerd. Op het moment van de detonatie zat hij al in het vliegtuig richting Saoedi Arabië. Hij had de bom achtergelaten in een koffer onder het bed van zijn hotelkamer, recht boven de eetzaal van het hotel. Nairobi moest gestraft worden voor de steun die Kenya had verleend bij de operatie Entebbe vier jaar eerder, waarbij een gegijzeld Air France-toestel uit Tel Aviv met 258 passagiers op de Oegandese luchthaven Entebbe werd bevrijd door het Israëlische leger. Deze gijzeling, georganiseerd door het “Palestinian Front for the Liberation of Palestine” (PFLP) in samenwerking met een Duitse terroristische organisatie, de Baader Meinhof Gruppe, was wereldnieuws en bij de bevrijdingsactie door het Israëlische leger waren vijfenveertig Oegandese militairen omgekomen. De Oegandese dictator Idi Amin was woedend en liet als wraak honderden Kenianen, die in zijn land woonden, vermoorden.

Maar zijn wraaklust was daarmee nog niet bevredigd. Vier jaar eerder hadden Palestijnen al geprobeerd een El Al-toestel op de luchthaven van Nairobi op te blazen. En in 1978 had de voormalig Kenyaanse minister van Landbouw, Bruce Mackenzie, de dood gevonden door een bom in zijn privévliegtuigje. Deze aanslag zou door Idi Amin persoonlijk zijn bevolen, omdat MacKenzie de Israëlische geheime dienst geholpen zou hebben met het maken van verkennende luchtfoto’s boven de Oegandese vlieghaven Entebbe. De bom in kwestie zou nota bene verborgen zijn geweest in het opgezette hoofd van een antilope, dat de oud-minister in zijn vliegtuigje meevoerde als een geschenk van Oegandese vrienden. Na deze dramatische affaires was ditmaal de eigenaar van het Norfolk hotel, Jack Block, een prominente joodse zakenman, aan de beurt een wraakactie te ondergaan. Deze Block had de Israëlische operatie Entebbe op financiële en misschien ook op andere wijze gesteund. De ironie wil overigens dat mijn vriend Ian Ross goed bevriend was met Jack Block en een paar jaar eerder met Bruce MacKenzie in zaken was geweest voor het opzetten van een wildpark in Oeganda.

De as van Ian en Annette hebben we later uitgestrooid over de Masai Mara, het safari-gebied waar zij beiden zoveel van hielden.

De Engelsman in wiens huis Ian gewoond had, werd belast met de verdeling van Ian’s schaarse bezittingen. Omdat deze executeur testamentair wist dat Ian en ik vaak samen hadden gegolfd, kreeg ik Ian’s tas met golfclubs. Die heb ik bij opeenvolgende verhuizingen steeds trouw meegesleept. Ermee gespeeld heb ik nooit. Dat vond ik op de een of andere manier onkies. De tas bleef steeds in de kelder, als een soort relikwie. Met uitzondering van de putter, die nu, meer dan veertig jaar later, nog altijd in mijn golftas zit en mij geluk brengt op de greens. Na een hoogst zeldzame birdie kijk ik nog altijd even omhoog: Thanks, Ian!

Schrijverstafel

Rabat is meer dan korting!

Wie mocht denken dat ‘Rabat’ korting betekent, heeft het mis. Marokko is zeker geen land van kortingen en is ook niet zo goedkoop als je wellicht denkt.

Terecht of onterecht wantrouwen?

Ontdek Sicilie per fiets

Een unieke fietstocht in de Provincie Trapani ten Westen van Palermo: een luisterrijke ontdekking!

John Körmeling op het Voorhout!

En nu staat daar opeens een beeld van John Körmeling op het Lange Voorhout. Het heet 'Altijd kloppende kalender' en het bestaat uit een gele ring met rode streepjes, een oneindige cirkel van tijd, gebaseerd op een oud Perzisch systeem, aldus het bijbehorende bordje.

In de rij

In de rij staan was heel normaal in het voormalige oostblok. Hoe kwam je anders aan eten en kleding. Dat is nu heel anders. Geen rijen meer, of.......toch nog rijen?

Een Portret

Koffie Met?

Koffie met? Weet wat je bestelt als je achteloos een koffie vraagt aan de ober op een terrasje. Koffie, water, koekje is zeker niet overal een drie-eenheid.

Nice, aangenaam

Meestal is struikelen niet de bedoeling, maar in sommige gevallen moet je eerst struikelen om met je neus op de feiten gedrukt te worden. Stolpersteine op z'n Duits. Hier zijn het struikelstenen voor de deur.

Damnatio Memoriae

What's in a name? Nou, soms nogal wat. Een persoon, een herin-nering of een verwijzing. We noemen er onze straten en pleinen naar. Sommigen namen zijn voor altijd goed, maar sommigen halen de eeuwigheid niet. Maar hoe ver moet je daar in gaan? Hoe braaf moet je zijn?

Hoe te sterven

Ikaria of Kataria?

Ikaria of Kataria? Hoe een eiland aan z'n naam kwam.

Soms is scheiden beter dan samen blijven wonen.

Gregoriaans of Juliaans?

Vaak maakt het uit waar je bent geboren. En soms maakt het ook wat uit wanneer je bent geboren. Maar dat moet dan wel eenduidig zijn. Maar ja, jaartellingen verschillen soms nog wel eens van elkaar. Leg dat maar eens uit.

Belastingontduiking van alle tijden en volken?

Belastingontduiking van alle tijden en alle volkeren?

We weten allemaal dat het moet en toch proberen we er altijd onderuit te komen. En hoe creatief kun je dan zijn? Totdat de regels weer worden aangepast........

Hanoi of Moskou?

Hanoi of Moskou? Twee plaatsen op twee werelddelen, zo'n 7000 km uit elkaar. Verschillende landen, verschillende volken en verschillende gebruiken. Voor boodschappen 1000 km naar links of naar rechts. En uiteindelijk maakt het niet zoveel uit.

Niger

Triëst en Italo Svevo

What's in a name? Laten we ons beïnvloeden door een naam? Natuurlijk doen we dat. Omdat meestal de naam ook daarvoor gekozen is. Maar soms zet een naam ons op een dwaalspoor......

Stilte

Stilte is niet alleen het ontbreken van geluid, het is soms het weglaten van datgene wat niet gezegd mag worden of gezegd hoeft te worden. Stilte is dan het behoud van vriendschap en waardigheid. ﻿

Cloak and Dagger

I spy with my little eye..... Lang niet alles is wat het lijkt. Volgens sommigen is zelfs niets wat het lijkt. We schrijven 1953, locatie de Witte. Is het een borrel op het terras of is zelfs dat niet wat het lijkt......?

Homeopathische verdunning

Tijdens onze reizen pleeg ik een brief aan Beminden en Bevrinden te sturen over onze wederwaardigheden. Hierbij een excerpt uit mijn brief na ons bezoek aan het uiterste puntje van voormalig Nieuw Guinea, afgelopen februari.

Kruisbestuiving

Als een onderzoeker gefascineerd raakt is geen brug te ver, geen berg te hoog, dan moet het onderzocht worden. Lees hier de symbiose van pure interesse, intellectuele honger en een neerlandica. Geniet en leer tegelijkertijd.

Het land ver weg

Het meisje kan uit het land zijn, maar het land gaat nooit uit het meisje. Zelfs als je er nog nooit bent geweest, zit het land van je voorvaderen in je DNA. Laat het daar zitten, het is goed, het is wie je bent.

Een appartement in Moskou

Wie woonden er in Tretjaya Tverskaya Yamskaya? Het kleinste Nederlandse appartement buiten Nederland. Eén van de oud-bewoners roept op tot een reünie. Huurders aller tijden, verenigt U!

Drie flessen wijn

De waarheid is meestal het beste alternatief. Maar elke waarheid heeft vele gezichten. Het gaat erom dat je het beste alternatief van de waarheid kiest. En dan is het goed.

Oh deer

You won’t believe what happened to me on my way back.

Moeder-overste

De titel Moeder-overste heeft meestal geen positieve connotatie; Streng en dogmatisch in de leer. Maar hoe streng (en hopelijk rechtvaardig) dan ook, ze waren niet dom! Want je moet intelligent zijn om intelligentie te herkennen.

Metamorphose

Als we toch eens zouden mogen kiezen: volg een leider op de grond of vlieg met een leider mee in de vrije lucht. Dan zou de keuze simpel zijn en reserveerden we allemaal een plekje in de formatie in de V-vlucht van de hoogvliegende kraanvogels..........

Moskou

Zelfs als je weet hoe je om moet gaan met stoer uitziende mannen in strakke uniformen in landen waar een groot deel van het salaris zit in de status en positie, blijkt trots en angst ook onderdeel van het pakket te zijn.

Een fatsoenlijk stuk kurk

Een typering is niet altijd lovend. Zeker niet als je bekend bent en bloot staat aan ieders (voor) oordelen. Maar soms zijn ze heel raak, ook al zijn ze dan nog steeds niet leuk.

Urban Legends

Urban Legends zijn waar voor hen die ze voor waar willen zien. Bij elke doorvertelling wint het aan overtuigingskracht. Maar overtuiging is nog geen waarheid.

Een Dandy in de onderwereld

Lezers van mijn blog zullen inmiddels weten dat ik iets heb met dandy's. Mijn stiefvader, Albert Vogel, was er een, mijn man Peter was een dandy, en mijn held Louis Couperus ook. Om de zoveel tijd duikt het fenomeen dan ook weer op in mijn bestaan.

De Kracht van Venijn

Wat zou Roald Dahl er zelf van gevonden hebben? Zou hij boos worden of zou hij er hartelijk om moeten lachen? Misschien wel gewoon z'n schouders opgehaald.

Rivieren

Een dandy op oorlogspad

Een dandy op oorlogspad gebruikt geen wapens met kogels. Een dandy gebruikt zijn scherpzinnigheid en de juiste woorden op het juiste moment.

De Oorlog

Oorlog is een fout spel van generaals en hun bazen. Geen enkele oorlog is het doel waard. Dit is een vuile oorlog die leidt tot niets. Soldaten lijden, burgers lijden, een heel land in puin door de waanideeën van een gek. Elk relaas is daardoor helaas een triest relaas.

Mijn bewonderaar in de supermarkt

En toen stond er opeens een man naast me. Mooie ogen en met mooie complimentjes. Toch een paar kriebels in de buik. Zou hij er morgen weer zijn........?

In Memoriam Ethne, een grote, kleine vrouw

Hoe een grote, rijzige vrouw mij deed denken aan een kleine, dikke vrouw. Misschien geen mooie vrouw, maar zeker een interessante. Iemand waar ik na twintig jaar nog steeds af en toe aan denk. Ethne, wie haar heeft gekend, zal hetzelfde hebben. Je vergeet haar niet.

In memoriam Ethne, 4 mei 2002

Kerst als Protest

Kerstmis in Oekraïne wordt normaliter op 7 januari gevierd, volgens de orthodoxe kalender. Maar niet dit jaar. Dit jaar wordt Kerst gevierd op 25 december. Als protest en signaal dat het los is van het verleden!

Nederlander let op uw saeck

Hoor wie klopt daar kinderen, hoor wie klopt daar zachtjes tegen het raam. Het is een sluipmoordenaar zeker, die op pad is zeker, om een mooie traditie te kapen van ons land.

Begrafenis

Vandaag, precies 40 jaar geleden, overleed een voorganger van de man die nu de wereld zo bezighoudt. Wat is er veranderd en wat helaas niet?

Vergeefs Gebed

Soms verbaas je jezelf. Hoe mooi is dat?

De Slag om de Dnjepr

Stilte is niet alleen het ontbreken van geluid, het is soms het weglaten van datgene wat niet gezegd mag worden of gezegd hoeft te worden. Stilte is dan het behoud van vriendschap en waardigheid.